Baza wiedzy

Bezpieczeństwo surowcowe w warunkach transformacji cyfrowej i geopolitycznej wymaga wyjścia poza tradycyjne rozumienie dostępności złóż i ich wydobycia. Współczesna geopolityka to złożone i współzależne systemy: infrastruktury energetycznej, przemysłowej, informatycznej i obronnej. Ich stabilność zależy od fizycznego dostępu do surowców oraz od odporności łańcuchów wartości, integralności i jakości danych geologicznych oraz zdolności do ochrony infrastruktury krytycznej przed zagrożeniami hybrydowymi i cybernetycznymi. Dodatkowo, coraz ambitniejsze plany i strategie rodzą pewien paradoks - im efektywniej wykorzystywany jest dany surowiec, tym bardziej rośnie jego zużycie (tzw. paradoks Jevonsa). W praktyce oznacza to, że rozwój elektromobilności, OZE czy sztucznej inteligencji nie zmniejsza presji surowcowej, lecz ją intensyfikuje. Powstaje zatem konieczność budowy suwerenności surowcowej rozumianej jako zdolność do strategicznego zabezpieczenia dostępu do zasobów ale i ochrony danych, które ich dotyczą. 

Innowacje technologiczne napędzające naszą przyszłość opierają się na rzadkich minerałach, których nie możemy traktować jak niewyczerpalnych. Prawdziwy postęp zaczyna się wtedy, gdy zamiast tylko wydobywać, uczymy się odzyskiwać, dywersyfikować i przewidywać zagrożenia. Okazuje się, że największym ograniczeniem dla rozwoju technologii nie jest aktualizacja oprogramowania, lecz geologia i odporność łańcucha dostaw.  - Jacek Łęgiewicz, Corporate Affairs Director, Samsung Electronics Polska

Surowce krytyczne są fundamentem cyfrowej gospodarki 

Międzynarodowa Agencja Energetyczna wskazuje, że w scenariuszu osiągnięcia neutralności klimatycznej w 2040 r., zapotrzebowanie na lit może wzrosnąć ponad 40-krotnie, na grafit i kobalt ponad 20-krotnie, a na nikiel kilkunastokrotnie (IEA, The Role of Critical Minerals in Clean Energy Transitions, 20211). Bank Światowy szacuje, że popyt na wybrane minerały może wzrosnąć nawet o 500% do 2050 r. (Minerals for Climate Action, 20202). Jednocześnie Unia Europejska, aktywnie realizująca cele transformacji klimatycznej, pozostaje silnie uzależniona od importu surowców. Według danych Komisji Europejskiej: 

• 98% metali ziem rzadkich przetwarzanych w UE pochodzi z Chin, 

• 87% litu z Australii (przy dominującym przetwarzaniu w Chinach), 

• 71% platyny z RPA. 

Ten poziom koncentracji dostaw oznacza podatność na wszelkie zagrożenia w łańcuchu wartości. Gospodarka cyfrowa oparta na półprzewodnikach, bateriach litowo-jonowych, magnesach trwałych czy zaawansowanych stopach metali staje się punktem geopolitycznej kontroli. 

W praktyce koncentracja przetwarzania jest jeszcze większa niż koncentracja wydobycia. Według danych IEA ponad 60% wydobycia jest pod kontrolą Chin a ok. 90% globalnego przetwarzania metali ziem rzadkich, grafitu czy magnezu również odbywa się w Chinach, co oznacza, że kontrola nad etapem rafinacji i separacji chemicznej staje się kluczowym elementem przewagi technologicznej. W 2025 r. Chiny wprowadziły ograniczenia eksportowe m.in. dla galu i germanu – pierwiastków kluczowych dla produkcji np. półprzewodników – co pokazało, że kontrola nad wydobyciem i przetwarzanie mogą być wykorzystywane jako narzędzie presji gospodarczej. 

Critical Raw Materials Act i zmiana paradygmatu w UE 

Przyjęty w 2023 r. Critical Raw Materials Act (CRMA) stanowi próbę odpowiedzi na zależności surowcowe w UE. Akt wyznacza cele na 2030 r. - co najmniej 10% rocznego zużycia surowców strategicznych ma pochodzić z wydobycia w UE, 40% z przetwarzania w UE, 25% z recyklingu i nie więcej niż 65% zależności od jednego państwa trzeciego na dowolnym etapie łańcucha wartości. 

Obecnie udział recyklingu w pokryciu zapotrzebowania UE na surowce krytyczne wynosi średnio około 4%, co wskazuje na znaczną lukę względem celów regulacyjnych. W praktyce realizacja celu 25% wymaga radykalnej rozbudowy mocy przetwórczych, zmiany modeli biznesowych oraz integracji polityki przemysłowej z energetyczną i środowiskową. 

Warto również zauważyć, że CRMA wprowadza listę 34 surowców krytycznych oraz 17 surowców strategicznych, dla których przewidziano szczególne instrumenty wsparcia. Wśród nich znajdują się m.in. lit, nikiel, kobalt, grafit, metale ziem rzadkich, wolfram, miedź oraz magnez – wszystkie kluczowe dla transformacji energetycznej i cyfrowej. 

Akt wprowadza także skrócone procedury administracyjne dla projektów strategicznych (maksymalnie 24 miesiące dla wydobycia i 12 miesięcy dla przetwarzania), co oznacza odejście od wcześniejszego, bardziej zachowawczego podejścia regulacyjnego. Rynek pokazuje, że skomplikowana legislacja jest zdecydowanym hamulcem podejmowanych działań a brak łatwiejszego dostępu do finansowania innowacji, uniemożliwi osiągnięcie zakładanych w CRMA celów. 

Cyfryzacja i bezpieczeństwo danych geologicznych to jeden z warunków bezpieczeństwa surowcowego 

Kluczowym elementem bezpieczeństwa surowcowego jest dostęp do wiarygodnych i zintegrowanych danych geologicznych. W wielu państwach europejskich znaczna część dokumentacji historycznej nadal funkcjonuje w formie analogowej, co ogranicza możliwości modelowania przestrzennego, analiz predykcyjnych oraz planowania strategicznego.  

Rozwój infrastruktury cyfrowej – w tym Centrum Geoinformacji i Cyberbezpieczeństwa PIG-PIB w Sosnowcu – wpisuje się w budowę suwerenności informacyjnej w zakresie zasobów geologicznych. Transformacja analogowych archiwów do formatu cyfrowego umożliwia: 

• modelowanie 3D złóż, 

• integrację z systemami planowania przestrzennego, 

• wykorzystanie narzędzi big data mining i AI do analiz predykcyjnych, 

• lepsze zarządzanie danymi poeksploatacyjnymi, 

• szybszą analizę wykonalności i opłacalności nowych projektów wydobywczych. 

W kontekście cyberbezpieczeństwa dane geologiczne należy traktować jako zasób wrażliwy (sensitive strategic asset). Ich utrata, manipulacja lub kradzież mogą prowadzić do destabilizacji projektów infrastrukturalnych, spekulacji rynkowych lub utraty przewagi konkurencyjnej państwa. 

Architektura IT powinna uwzględniać redundancję geograficzną (np. separację serwerów backup o 300 km), segmentację sieci (network segmentation) oraz zgodność z normą ISO/IEC 27001, co minimalizuje ryzyko utraty informacji w wyniku ataku lub katastrofy naturalnej. 

Innowacje cyfrowe a cyberzagrożenia  

Cyfryzacja sektora surowcowego - obejmująca automatyzację kopalń, systemy SCADA, IoT przemysłowe, cyfrowe bliźniaki (digital twins) oraz wykorzystanie AI – znacząco zwiększa „powierzchnię” ataku (attack surface) i jego skutki. Paradoksalnie, im więcej systemów i połączonych urządzeń, tym skala i skutki cyberataków mogą być większe – rośnie zatem również ryzyko bezpieczeństwa danych. 

Ataki typu ransomware na infrastrukturę energetyczną i przemysłową pokazały, że systemy operacyjne (OT – Operational Technology) są równie podatne jak systemy IT. W UE odpowiedzią regulacyjną jest: 

• Dyrektywa NIS2 (Directive (EU) 2022/2555) – rozszerzająca obowiązki cyberbezpieczeństwa na podmioty kluczowe i ważne, w tym sektor energetyczny i infrastrukturalny; 

• Rozporządzenie DORA w sektorze finansowym; 

• Cyber Resilience Act (2024) – dotyczący bezpieczeństwa produktów cyfrowych. 

Implementacja NIS2 wymaga wdrożenia systemowego zarządzania ryzykiem, raportowania incydentów w ciągu 24 godzin, testów odporności, audytów compliance oraz odpowiedzialności zarządczej. 

ISAC-SIG i sektorowa koordynacja cyberodporności 

Rosnące cyberzagrożenia, nowe technologie i innowacje sprawiają, że istotną rolę odgrywają sektorowe centra wymiany informacji. Ich funkcje obejmują analizę zagrożeń, wymianę informacji między podmiotami sektora publicznego i prywatnego oraz budowę standardów kompetencyjnych. 

W przypadku sektora surowcowego, w Polsce powstanie ISAC-SIG3 (Centrum Wymiany i Analiz Informacji o Surowcach i Georóżnorodności), które może pełnić rolę platformy koordynacyjnej, integrującej administrację, przemysł i środowisko naukowe. W centrum ma pracować zespół, który połączy analizę danych geologicznych z najnowszymi technologiami informatycznymi, AI oraz cyberbezpieczeństwem. Tego typu rozwiązania funkcjonują już w sektorze finansowym i energetycznym, gdzie wymiana informacji o incydentach cybernetycznych znacząco zwiększyła poziom odporności systemowej. 

Bezpieczeństwo surowcowe to element bezpieczeństwa narodowego 

Zależność od dostaw surowców przekłada się bezpośrednio na bezpieczeństwo energetyczne, gospodarcze i militarne. W warunkach konfliktu zbrojnego dostęp do miedzi, metali ziem rzadkich czy węgla koksowego warunkuje zdolność produkcji infrastruktury energetycznej, sprzętu wojskowego i przemysłowego. 

Europa dysponuje ograniczonymi zasobami wielu surowców, jednak Polska posiada znaczące złoża miedzi oraz węgla koksowego – uznanego w UE za surowiec krytyczny. Polska jest jednym z największych producentów miedzi w Europie (ok. 400-450 tys. ton rocznie), a zasoby kontrolowane przez KGHM należą do największych na świecie. Węgiel koksowy z kolei pozostaje kluczowym surowcem dla europejskiego hutnictwa stali, które stanowi fundament przemysłu infrastrukturalnego i obronnego. 

Recykling, urban mining i bariery systemowe 

Ambitne cele, wyzwania geopolityczne i lokalne uwarunkowania sprawiają, że surowce krytyczne są postrzegane w dużo szerszym aspekcie niż tylko jako kopalina. Dziesiątki lat produkcji i konsumpcji sprawiły, że w domach, zakładach produkcyjnych, składowiskach odpadów zalegają znaczne ilości metali i pierwiastków, których odzysk mógłby wesprzeć zapotrzebowanie krajowe i w UE. Odzysk ten jednak napotyka napewne bariery, które mają charakter: 

• formalno-prawny (długie procesy administracyjne), 

• statystyczny (brak ujednoliconej metodologii raportowania w UE), 

• technologiczny (niedostateczne moce przetwarzania), 

• ekonomiczny (konkurencyjność surowca wtórnego wobec pierwotnego). 

Urban mining – odzysk surowców z elektroodpadów – staje się jednym z kluczowych kierunków dywersyfikacji. Jednak bez integracji polityki przemysłowej i energetycznej (branża recyklingowa jest energochłonna) oraz bez wsparcia regulacyjnego, cele unijne pozostaną trudne do osiągnięcia. 

Wnioski 

Zależność od surowców przekłada się bezpośrednio na bezpieczeństwo energetyczne, przemysłowe i militarne. W warunkach konfliktu zbrojnego dostęp do miedzi, metali ziem rzadkich czy węgla koksowego warunkuje zdolność produkcji infrastruktury krytycznej i sprzętu obronnego. W świecie rosnących napięć geopolitycznych metale szlachetne i strategiczne coraz częściej stają się więc elementem systemu bezpieczeństwa gospodarczego, a ich ceny i wyceny spółek będą coraz silniej reagować na konflikty, zakłócenia logistyczne oraz politykę surowcową państw. Bezpieczeństwo surowcowe obejmuje zatem: 

• kontrolę nad lokalnymi zasobami fizycznymi, 

• suwerenność informacyjną w zakresie danych geologicznych, 

• odporność łańcuchów wartości, 

• ochronę infrastruktury krytycznej, 

• współpracę instytucjonalną państwa, nauki i przemysłu. 

W praktyce oznacza to również konieczność budowy krajowych i europejskich kompetencji w zakresie przetwarzania surowców, infrastruktury danych geologicznych, technologii recyklingu oraz cyberbezpieczeństwa systemów przemysłowych. 

Współczesna suwerenność nie polega wyłącznie na posiadaniu złóż, lecz na zdolności ich identyfikacji, cyfrowego zarządzania informacją oraz ochrony systemów, które umożliwiają ich wykorzystanie. W tym sensie cyberbezpieczeństwo i polityka surowcowa przestają być odrębnymi obszarami – stają się elementami jednej architektury bezpieczeństwa państwa. 

Artykuł powstał w ramach materiałów pokonferencyjnych Konferencji Sustainable Industry Lab 2026.