Aktualności

Ekstremalne zjawiska pogodowe stają się elementem naszej codzienności – mała pokrywa śnieżna wpływa na pogłębianie suszy,z kolei długotrwałe fale upałów, gwałtowne burze, deszcze nawalne, gradobicia i silne porywy wiatru wpływają na stabilność infrastruktury, nasze bezpieczeństwo i komfort życia oraz stan przyrody. Miasta są szczególnie wrażliwe na te zjawiska, ponieważ duża ilość betonu, asfaltu, dachów i innych powierzchni nieprzepuszczalnych zwiększa odczuwalną temperaturę oraz utrudnia naturalne wchłanianie wody opadowej.

Wiele rozwiązań można wdrażać na poziomie domu, wspólnoty mieszkaniowej, szkoły, osiedla, parku, placu zabaw czy gminy. Najskuteczniejsze są działania łączące błękitno-zieloną infrastrukturę, zmianę codziennych praktyk, edukację mieszkańców i dobre zarządzanie przestrzenią, w tym planowanie prac utrzymaniowych.

Ograniczanie skutków upałów

Podstawą przygotowania do upałów jest zmniejszanie nagrzewania się budynków i przestrzeni publicznych. Beton, asfalt, ciemne dachy i place bez drzew kumulują ciepło, a następnie oddają je nocą, utrudniając odpoczynek i regenerację organizmu. Zieleń miejska, drzewa, parki, ogrody deszczowe i powierzchnie biologicznie czynne obniżają temperaturę dzięki zacienianiu i parowaniu wody z roślin.

Rysunek 1. Przykład projektu zielonego parkingu (Źródło)

 

Dobre praktyki dla przestrzeni publicznej:

• zawieszenie lub ograniczenie koszenia trawników, łąk miejskich i pasów zieleni w czasie upałów a wdrożenie prac utrzymaniowych na rzecz wsparcia zieleni;
• zwiększanie udziału drzew, krzewów, pnączy i zieleni wielopiętrowej, zwłaszcza w miejscach często uczęszczanych przez mieszkańców – chodniki, przystanki autobusowe, parkingi;
• zacienianie placów zabaw, przystanków, skwerów, parkingów, dojść do szkół i przychodni – czasowe wyłączanie urządzeń do zabawy wykonanych z metalu, które mogą poparzyć skórę;
• montaż pergoli, żagli cieniujących, zielonych ścian i zadaszeń nad miejscami oczekiwania;
• tworzenie „chłodnych punktów” w bibliotekach, szkołach, domach kultury, urzędach i centrach aktywności lokalnej – np. poprzez wstawienie klimatyzacji i zacienienie pomieszczenia, które może służyć za poczekalnię;
• udostępnianie wody pitnej w przestrzeni publicznej: poidełka, dystrybutory, punkty refill, beczkowozy;
• stosowanie mgiełek wodnych przede wszystkim nad terenami zielonymi, skwerami, ogrodami i miejscami odpoczynku - tak, aby chłodzenie wspierało mikroklimat i roślinność, a nie tylko odparowywało z rozgrzanego asfaltu lub kostki;
• wymiana ciemnych nawierzchni na jaśniejsze, przepuszczalne i mniej nagrzewające się;
• tworzenie map miejsc chłodu i tras zacienionych w mieście, rekomendowanych do poruszania się, szczególnie dla seniorów, dzieci i osób z chorobami przewlekłymi.

 

Dobre praktyki dla gospodarstw domowych:

• zasłanianie okien od zewnątrz, np. roletami, markizami, żaluzjami fasadowymi lub jasnymi osłonami;
• ograniczanie koszenia trawników w czasie suszy i upałów lub zostawianie niekoszonych rabat, ponieważ wyższa roślinność lepiej zatrzymuje wilgoć i obniża temperaturę przy gruncie, w tym mikroklimat.
• wietrzenie mieszkania wcześnie rano, późnym wieczorem i nocą, a zamykanie okien w najgorętszej części dnia;
• ograniczenie używania urządzeń generujących ciepło w ciągu dnia, np. piekarnika, suszarki, intensywnego oświetlenia;
• stosowanie jasnych zasłon, mat odbijających promieniowanie i naturalnych przewiewnych tkanin;
• noszenie lekkiej, luźnej odzieży z naturalnych materiałów, np. lnu, bawełny, konopi, wiskozy;
• regularne picie wody, szczególnie przez dzieci, osoby starsze i osoby pracujące fizycznie;
• przeniesienie budy, kurników (w miarę możliwości) i innych pomieszczeń w ocienione miejsce lub zaplanowanie ocienienia i chłodzenia zwierząt;
• przygotowanie domowego „planu upałowego” dla osób starszych: kontakt telefoniczny, pomoc w zakupach, sprawdzenie temperatury w mieszkaniu;
• ustawianie misek z wodą dla ptaków, jeży, owadów i innych małych zwierząt - najlepiej płytkich, z kamieniami lub patykami ułatwiającymi wyjście;

Rysunek 2 Przykład placu zabaw i siłowni zrealizowanych na nasłonecznionym placu (Źródło)

Rysunek 3 Przykład ocienionego placu zabaw z elementami z naturalnych materiałów (Źródło). Fot. K. Babicki, Zarząd Zieleni m.st. Warszawy. 

W praktyce coraz częściej stosuje się także tzw. schronienia klimatyczne - biblioteki, szkoły, muzea, domy kultury lub inne publiczne obiekty, w których mieszkańcy mogą odpocząć od upału, napić się wody i skorzystać z toalety. Takie rozwiązania rozwijają m.in. Barcelona, Paryż, Amsterdam i Wiedeń.

 

Przygotowanie na deszcze nawalne i podtopienia

Deszcz nawalny to intensywny opad w krótkim czasie, który może przeciążyć kanalizację deszczową, zalać piwnice, garaże podziemne, ulice, przejścia podziemne i nisko położone posesje. W gęsto zabudowanych przestrzeniach problem pogłębiają powierzchnie nieprzepuszczalne, które uniemożliwiają wodzie wsiąkanie w grunt.

Rysunek 4 Zdjęcia „przed” i „po” instalacji Depave Paradise na rogu Brealey Drive i Lansdowne Street West w Peterborough (Źródło)

 

Dobre praktyki dla przestrzeni publicznej:

• odbetonowywanie powierzchni nieprzepuszczalnych: placów, podwórek, parkingów, skwerów i ciągów pieszych;
• stosowanie nawierzchni przepuszczalnych i półprzepuszczalnych, np. krat trawnikowych, żwiru stabilizowanego, kostki z szerokimi spoinami, nawierzchni mineralnych;
• tworzenie ogrodów deszczowych, niecek retencyjnych, rowów infiltracyjnych i parków zalewowych;
• rozszczelnianie podwórek i dziedzińców przy szkołach, urzędach, blokach i kamienicach;
• zatrzymywanie wody tam, gdzie spada - zamiast jak najszybszego odprowadzania jej do kanalizacji;
• zabezpieczanie przejść podziemnych, tuneli, garaży i obiektów krytycznych przed gwałtownym napływem wody;
• projektowanie terenów zieleni tak, aby mogły czasowo przyjąć nadmiar wody po ulewie;
• ochrona terenów mokradłowych, cieków, rowów i naturalnych obniżeń terenu;
• aktualizacja lokalnych planów adaptacji do zmian klimatu i procedur reagowania kryzysowego.

Rysunek 5 Przykład rozwiązania ogrodowego - założenie rabaty przy wylocie z odprowadzania wody deszczonej przez rynny (Źródło)

 

Dobre praktyki dla gospodarstw domowych:

• regularne czyszczenie rynien, odpływów, studzienek i odwodnień liniowych;
• sprawdzenie, czy woda z dachu nie jest kierowana bezpośrednio na chodnik, podjazd lub do kanalizacji, lecz może być retencjonowana;
• montaż zbiorników na deszczówkę do podlewania ogrodu;
• zabezpieczenie piwnic, garaży i pomieszczeń technicznych przed cofnięciem wody;
• stworzenie niecki retencyjnej w najniższej części działki;
• ściółkowanie rabat, żeby gleba wolniej przesychała i lepiej przyjmowała wodę;
• przechowywanie ważnych dokumentów i sprzętu elektronicznego poza strefą możliwego zalania;
• przygotowanie podstawowego zestawu awaryjnego: latarka, powerbank, radio na baterie, apteczka, woda, podstawowe leki;
• unikanie parkowania samochodu pod drzewami, w zagłębieniach terenu i przy studzienkach podczas zapowiadanych burz;
• sprawdzanie ostrzeżeń meteorologicznych i hydrologicznych.
  
  * IMGW udostępnia mapy dynamiczne z ostrzeżeniami meteorologicznymi i hydrologicznymi, prognozą zagrożeń, temperaturą, opadami, porywami wiatru i innymi parametrami pogodowymi.

W tym miejscu warto wspomnieć o roli roślin i ich odporności na suszę oraz deszcze nawalne. W pierwszej kolejności warto stosować gatunki rodzime i lokalnie sprawdzone, ponieważ wspierają lokalne sieci ekologiczne, owady zapylające, ptaki i inne organizmy. Szczególnie ważne są nasadzenia wielogatunkowe, odporne na zmienne warunki - od czasowego nadmiaru wody po długotrwałe przesuszenie. Jednocześnie zmiana klimatu powoduje, że w niektórych lokalizacjach część tradycyjnie stosowanych gatunków może sobie radzić coraz gorzej. Dlatego tam, gdzie warunki są szczególnie trudne - np. przy drogach, parkingach, placach, zielonych przystankach, w silnie nagrzewających się przestrzeniach albo w miejscach narażonych jednocześnie na suszę i epizodyczne zalewanie - warto, po konsultacji z dendrologiem, architektem krajobrazu lub botanikiem, rozważyć także nieinwazyjne gatunki obcego pochodzenia, które dobrze znoszą dane warunki siedliskowe. Nie powinny to być jednak gatunki ekspansywne ani uznane za inwazyjne.

 

Rysunek 6. Przykład mikroretencji zielonej w przestrzeni miejskiej

 

Przygotowanie na burze, wichury i nawałnice

Nawałnice są szczególnie niebezpieczne, ponieważ łączą kilka zagrożeń jednocześnie: silny wiatr, intensywne opady, wyładowania atmosferyczne, grad, lokalne podtopienia i spadające gałęzie. Dlatego ważne są zarówno działania prewencyjne, jak i szybka reakcja po otrzymaniu ostrzeżenia.

Dobre praktyki dla przestrzeni publicznej:

• regularne przeglądy drzewostanu, ale bez nadmiernego „ogławiania” czy wycinek;
• zabezpieczanie bilboardów, tymczasowych konstrukcji, altan, pergoli, przystanków i elementów małej architektury;
• tworzenie lokalnych procedur szybkiego zamykania parków, cmentarzy, placów zabaw i kąpielisk w razie ostrzeżeń;
• projektowanie przystanków i wiat tak, aby chroniły nie tylko przed deszczem, ale też przed słońcem i wiatrem – w tym ich zazielenianie, unikanie plastikowych i szklanych elementów na rzecz drewnianych;
• rozwój systemów powiadamiania mieszkańców: SMS, aplikacje, tablice informacyjne, media społecznościowe, komunikaty zarządców osiedli.

Dobre praktyki dla gospodarstw domowych:

• usunięcie z balkonów, tarasów i ogrodów lekkich przedmiotów, które może porwać wiatr: donic, parasoli, krzeseł, dekoracji, trampolin lub ich zabezpieczenie;
• zabezpieczenie pomieszczeń dla zwierząt;
• regularny przegląd dachu, rynien, kominów, anten, paneli fotowoltaicznych i instalacji odgromowej;
• przycinanie suchych, chorych i zagrażających gałęzi - z poszanowaniem okresów lęgowych ptaków i przepisów ochrony przyrody;
• zabezpieczenie okien, szczególnie dachowych i dużych przeszkleń;
• odłączenie wrażliwego sprzętu elektronicznego od zasilania w czasie burzy;
• niekorzystanie z urządzeń podłączonych do instalacji elektrycznej podczas intensywnych wyładowań;
• unikanie przebywania pod drzewami, słupami, liniami energetycznymi i reklamami wielkoformatowymi;
• pozostanie w budynku lub samochodzie, jeśli burza zaskoczy w terenie.

Jak skutecznie ochronić się przed gradobiciem?

Gradobicia mogą w kilka minut zniszczyć uprawy, samochody, okna dachowe, panele fotowoltaiczne, szklarnie, lekkie zadaszenia i elementy infrastruktury. W miastach zagrożone są zwłaszcza pojazdy, przystanki, świetliki, instalacje na dachach i delikatna roślinność.

Rysunek 7 Przykład schronienia w parku (Źródło: Wilsonville Park Shelters, Opsis Architecture)

 

Dobre praktyki dla przestrzeni publicznej:

• zadaszenia nad wybranymi parkingami, stojakami rowerowymi, wejściami do szkół i przychodni;
• projektowanie przystanków i miejsc ochronnych, odpornych na silne opady, grad i wiatr;
• stosowanie odporniejszych materiałów w świetlikach, zadaszeniach i elementach małej architektury;
• tworzenie stref schronienia przy dużych terenach rekreacyjnych, stadionach, placach zabaw, parkach i kąpieliskach;
• szybkie usuwanie szkła, połamanych gałęzi i uszkodzonych elementów po zjawisku.

 

Dobre praktyki dla gospodarstw domowych:

• parkowanie samochodu pod zadaszeniem, w garażu lub z dala od drzew i słupów;
• stosowanie pokrowców gradowych lub mat ochronnych, jeśli auto stoi na otwartej przestrzeni;
• montaż rolet zewnętrznych lub osłon na okna dachowe;
• zabezpieczanie szklarni, tuneli foliowych i delikatnych upraw;
• sprawdzenie, czy polisa mieszkaniowa lub komunikacyjna obejmuje szkody od gradu;
• po gradobiciu: dokumentacja zdjęciowa szkód przed sprzątaniem i naprawą.

 

 

Woda - naturalny system chłodzenia

Jednym z najważniejszych błędów w adaptacji do upałów jest traktowanie zieleni jako dekoracji, a nie potencjału do adaptacji człowieka w okresie upałów lub nawałnic. Drzewa, krzewy, łąki, mokradła, oczka wodne, rowy infiltracyjne i ogrody deszczowe pełnią wiele funkcji - chłodzą, zatrzymują wodę, ograniczają spływ powierzchniowy, dają cień i wspierają bioróżnorodność.

Dobre praktyki przyrodnicze:

• ograniczenie koszenia trawników w czasie suszy i upałów;
• pozostawianie fragmentów łąk kwietnych, pasów niekoszonych i stref dzikiej zieleni;
• sadzenie gatunków odpornych na suszę, najlepiej rodzimych i wspierających zapylacze;
• ochrona starych drzew jako najskuteczniejszych naturalnych „klimatyzatorów”;
• ściółkowanie rabat i mis drzew, aby ograniczyć parowanie wody z gleby i ułatwić inflitrację wody w czasie deszczu;
• rezygnacja z dmuchaw do liści w okresie suszy, bo unoszą pył i przesuszają podłoże – zaleca się rozdrabnianie i ściółkowanie;
• tworzenie poideł dla ptaków, owadów i małych ssaków, w tym miejsc dzikich, w których mogą bezpiecznie bytować pod kontrolą ich lokalizacji;
• sadzenie pnączy na pergolach, elewacjach i ekranach dźwiękoszczelnych;
• tworzenie zielonych dachów i zielonych przystanków;
• niewylewanie wody opadowej do kanalizacji, jeśli można ją wykorzystać lokalnie.
  
  Ważne jest jednak, aby rozwiązania wodne były projektowane rozsądnie. Mgiełki wodne i kurtyny mogą pomagać w miejscach intensywnie użytkowanych przez ludzi, ale najlepszy efekt dają wtedy, gdy są powiązane z zielenią, cieniem i retencją. Rozpylanie wody nad rozgrzanym asfaltem bez cienia i roślinności daje krótkotrwały efekt, a część wody szybko wyparowuje.

Organizacja życia i pracy podczas ekstremalnej pogody

Adaptacja to również zmiana organizacji dnia. W czasie upałów warto ograniczać aktywność fizyczną w godzinach największego nasłonecznienia, planować prace ogrodowe i budowlane rano lub wieczorem, zwiększać dostęp do wody i cienia oraz zwracać uwagę na osoby szczególnie wrażliwe.

Dobre praktyki organizacyjne:

• przesuwanie prac fizycznych na wcześniejsze godziny;
• zwiększenie liczby przerw i zapewnienie zacienionych miejsc odpoczynku;
• czasowe ograniczenie wydarzeń plenerowych w godzinach 11:00-17:00;
• zapewnienie wody pitnej pracownikom, uczestnikom wydarzeń, dzieciom i seniorom, w tym w miejsach ogólnodostępnych;
• możliwość pracy zdalnej lub skróconego czasu pracy podczas fal upałów;
• kontrola temperatury w salach lekcyjnych, przedszkolach, żłobkach i domach opieki – jeśli temperatury nie pozwalają na komfortowe i bezpieczne prowadzenie zajęć, należy rozważyć zakup klimatyzacji, wiatraków lub w miarę możliwości powrót do domu;
• przygotowanie procedur dla wydarzeń masowych: burza, grad, ewakuacja, punkty schronienia – należy planować zabezpieczenia namiotów, sprzętów, punktów z dostępem do wody i apteczki;
• komunikaty dla mieszkańców: gdzie znaleźć cień, wodę, pomoc i chłodne miejsce odpoczynku.

 

Podsumowanie

Przygotowanie do upałów, nawałnic i gradobić wymaga połączenia ochrony zdrowia ludzi, wzmacniania bezpieczeństwa infrastruktury oraz odbudowy naturalnych funkcji przyrody.

Najbardziej odporne będą miejsca, które zatrzymują wodę, dają cień, mają dużo zieleni, są przepuszczalne i potrafią szybko informować mieszkańców o zagrożeniach. Adaptacja do ekstremalnej pogody jest podstawowym warunkiem bezpieczeństwa, dlatego powinna być analizowana i planowana z wyprzedzeniem, a nie w sytuacji wystąpienia zagrożenia, bo wtedy jest już za późno na podjęcie choćby podstawowych działań ochronnych.

*Załączone zdjęcia oraz grafiki to przykłady rozwiązań a ich wykonanie oraz przystosowanie do lokalnych warunków powinno być konsultowane i projektowane ze specjalistami w danej dziedzinie.