Aktualności

Rok 1991.  

Polska dopiero uczy się zasad nowej gospodarki, samorządności i instytucji państwa demokratycznego. Słowo „Internet” nie należy jeszcze do codziennego języka, komputer osobisty (PC, tzw. pecet) jest nadal wyposażeniem przede wszystkim biur i instytutów badawczych. Dokumenty są na papierze, mapy przechowuje się w szafach, a dane przenosi na dyskietkach. 

Standardowa dyskietka 3,5 cala mieści 1,44 MB danych – mniej niż zajmuje dziś niejedno zdjęcie wykonane telefonem. Tyle że telefonu komórkowego niemal nikt jeszcze w Polsce nie ma. Pierwsza polska sieć komórkowa zostanie uruchomiona dopiero w czerwcu 1992 roku, początkowo zasięg jej będzie dostępny w promieniu około 20 kilometrów od Pałacu Kultury i Nauki. Pod koniec pierwszego roku będzie korzystać z niej około 3,5 tysiąca osób. 

Internet również dopiero się pojawia. Za jego symboliczną polską datę narodzin uznaje się 17 sierpnia 1991 roku, kiedy doszło do pierwszej międzynarodowej wymiany wiadomości w protokole TCP/IP. Pierwszy e-mail wysłany z Uniwersytetu Warszawskiego trafił do Kopenhagi. Pierwszy polski serwer WWW ruszy dopiero dwa lata później, w sierpniu 1993 roku. 

na zdjęciu: Prof. dr hab. Maciej Nowicki oraz dr Mostafa Tolba, Executive Director, United Nations Environment Programme

Dokładnie miesiąc po symbolicznym początku Internetu w Polsce – 17 września 1991 roku – na mocy porozumienia Programu ONZ ds. Środowiska (United Nations Environment Programme, UNEP) z Rządem RP powstaje Centrum UNEP/GRID-Warszawa, jeden z ośrodków globalnej sieci GRID, czyli Global Resource Information Database. Nie ma jeszcze wyszukiwarek internetowych, chmury obliczeniowej, interaktywnych map aktualizowanych w czasie rzeczywistym. „Udostępnić dane” nie oznacza przesłać link. Oznacza przygotować raport, wydrukować mapę, przekazać dokumentację, dostarczyć nośnik albo doprowadzić do spotkania osób, które posiadają różne fragmenty informacji.

Pierwszy raport Międzyrządowego Zespołu ds. Zmian Klimatu ukazał się w 1990 roku – zaledwie rok przed powstaniem UNEP/GRID-Warszawa. Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu zostanie przyjęta dopiero w maju 1992 roku i otwarta do podpisu podczas Szczytu Ziemi w Rio de Janeiro. Podczas tego szczytu prezydent Stanów Zjednoczonych George H.W. Bush przekonywał: 

„A growing economy creates the resources necessary for environmental protection”. 

Zakładano więc, że rosnąca gospodarka wygeneruje środki niezbędne do ochrony środowiska. Była to jedna z dominujących perspektyw tamtej epoki: najpierw wzrost, potem naprawianie jego skutków. Po ponad trzech dekadach wiemy już jednak, że wzrost gospodarczy sam w sobie nie gwarantuje poprawy stanu środowiska. 

UNEP/GRID-Warszawa od początku zajmował się czymś, co dziś wydaje się nam standardem, lecz wówczas było nie lada wyzwaniem: pozyskiwaniem, porządkowaniem, analizowaniem i udostępnianiem informacji o środowisku. Jego głównym zadaniem było wspieranie zarządzania środowiskiem poprzez dostarczenie unikalnych danych i informacji decydentom. 

„Trudno jest dziś uwierzyć, że jakiekolwiek badania naukowe mogą być prowadzone bez posługiwania się techniką komputerową” - pisał po latach prof. Andrzej Richling, geograf, współtwórca a zarazem Przewodniczący Rady Fundatorów Narodowej Fundacji Ochrony Środowiska (NFOŚ), w strukturze której do dnia dzisiejszego funkcjonuje UNEP/GRID-Warszawa. Zanim można było podejmować decyzje o ochronie terenu, trzeba było wiedzieć, co się na nim znajduje – a takich informacji nie było jeszcze w wersji cyfrowej. Aby więc zarządzać obszarami cennymi przyrodniczo, ich granice i charakterystyki trzeba było przenieść z rozproszonych opracowań do spójnego systemu informacji przestrzennej. Sprostanie tym potrzebom było jednym z pierwszych zadań naszej organizacji. 

Żeby chronić środowisko, trzeba je najpierw poznać. 

W 1993 roku ukazał się raport „Stan środowiska w Polsce” opracowany przez UNEP/GRID-Warszawa przy współpracy z najbardziej znamienitymi ekspertami. Była to pierwsza tak kompleksowa diagnoza kondycji polskiego środowiska po transformacji ustrojowej i jeden z pierwszych dokumentów, który dostarczył decydentom rzetelnych danych potrzebnych do kształtowania polityki środowiskowej w nowej rzeczywistości. 

Ile lasów ubyło w ciągu dekady? Gdzie miasta rosną najszybciej? Po raz pierwszy dało się na te pytania odpowiedzieć nie szacunkiem, a danymi. W połowie lat 90-tych w Instytucie Geodezji i Kartografii opracowano CORINE Land Cover dla Polski – pierwszą taką bazę danych o pokryciu terenu opracowaną na podstawie analizy zdjęć satelitarnych naszego kraju, w której powstaniu uczestniczył UNEP/GRID-Warszawa. Otworzyła ona zupełnie nowe możliwości analizy zmian zachodzących w krajobrazie Polski - od zalesiania i urbanizacji po zanikanie terenów rolniczych - i stała się fundamentem dla kolejnych dekad monitoringu środowiskowego.  

W 1997 roku Polska przystąpiła do międzynarodowego Programu GLOBE, a UNEP/GRID-Warszawa został jego krajowym koordynatorem. Uczniowie, nauczyciele i naukowcy zaczęli wspólnie prowadzić obserwacje atmosfery, wód, gleby i pokrycia terenu. Dane, zbierane w Polsce i na całym świecie według jednolitej metodyki, trafiały i wciąż trafiają bezpośrednio na serwer NASA, budując ogromne zbiory unikalnych danych o środowisku. W szkołach wykorzystywano GPS, zdjęcia satelitarne i dostępne metody badawcze, które zarówno w latach 90. jak i w kolejnych, daleko wykraczały poza tradycyjny model lekcji przyrody czy geografii, pokazując interdyscyplinarność zagadnień z jakimi mieli do czynienia uczniowie. 

Wyznaczanie granic sieci Natura 2000  

W latach 2002–2004 UNEP/GRID-Warszawa realizowało dla Ministerstwa Środowiska projekt wdrożenia sieci Natura 2000 w Polsce. Nasze Centrum odpowiadało w dużej mierze za cały proces — od analizy istniejących i planowanych obszarów chronionych, przez wskazanie terenów kwalifikujących się do objęcia ochroną, po przygotowanie list gatunków i siedlisk, które strona polska musiała zgłosić Komisji Europejskiej. Efektem tej pracy było ponad 420 map, opracowanych przy współpracy z Instytutem Ochrony Przyrody PAN i Stacją Ornitologiczną PAN - pierwszy tak obszerny zbiór danych przestrzennych pokazujący, gdzie w Polsce warto i trzeba chronić przyrodę.  
  
W kolejnych latach dane te były stale doprecyzowywane: w 2003 roku granice obszarów zweryfikowano na podstawie analizy zdjęć satelitarnych Landsat, ze szczególną uwagą na łąki, pastwiska i tereny rolnicze, a w 2005 roku bazę uzupełniono o nowe obszary regionu kontynentalnego, konsultowane z gminami zgodnie z ustawą o ochronie przyrody. Dzięki tej pracy Polska mogła spełnić unijny obowiązek wyznaczenia sieci Natura 2000 na podstawie rzetelnych, zweryfikowanych danych. 
 
Kolejnym krokiem nie było już samo zbieranie danych, lecz umożliwienie ich swobodnego łączenia między krajami. Unijna dyrektywa INSPIRE z 2007 roku postawiła sobie zadanie, jeszcze kilkanaście lat wcześniej nie do pomyślenia: sprawić, by dane przestrzenne zbierane w dwudziestu kilku różnych krajach można było ze sobą swobodnie łączyć i porównywać. Dla ośrodków takich jak UNEP/GRID-Warszawa, od lat pracujących na rozproszonych bazach danych i mapach, dyrektywa oznaczała nie tylko nowe standardy techniczne, ale też włączenie polskich danych przestrzennych w europejską infrastrukturę, którą UNEP/GRID-Warszawa pomagał budować od pierwszych lat swojego istnienia. 

W ciągu 35 lat zmieniły się narzędzia, skala działania i język debaty. Zmieniło się także samo UNEP/GRID-Warszawa. Do pracy z danymi i mapami dołączały projekty edukacyjne, granty, działania na rzecz różnorodności biologicznej, współpraca z samorządami, rozwój partnerstw międzysektorowych, dialog z biznesem. 

 
Trzydzieści pięć lat później 

Z organizacji, która w 1991 roku uczyła się porządkować rozproszone dane o środowisku, staliśmy się partnerem, który pomaga firmom i samorządom mierzyć się z potrójnym kryzysem planetarnym: zmianą klimatu, utratą różnorodności biologicznej i rosnącym zanieczyszczeniem środowiska. Systemy informacji geograficznej i technologie satelitarne, które trzydzieści pięć lat temu dopiero wchodziły do użycia, dziś są naszym codziennym narzędziem. 

Dziś wspieramy sektor finansowy w drodze do neutralności klimatycznej jako jedyna organizacja w Polsce działająca w ramach UNEP Finance Initiative (UNEP FI). Wspieramy firmy w zmniejszaniu ich śladu środowiskowego w programie Climate Leadership, odtwarzamy ekosystemy w ramach Re:Generacji, a w Partnerstwie „Razem dla środowiska” współpracuje z nami już prawie sto podmiotów. Co roku organizujemy także polskie obchody Światowego Dnia Środowiska (World Environment Day), docierając z przesłaniem UNEP do setek tysięcy odbiorców. To tylko wycinek naszej działalności, która dzieje się równolegle w dziesiątkach projektów, z udziałem coraz większej rzeszy partnerów i działających z nami ekspertów.  

Historia UNEP/GRID-Warszawa jest historią świata, który przez 35 lat nauczył się widzieć znacznie więcej – choć wciąż nie zawsze potrafi odpowiednio wcześnie zareagować na to, co pokazują dane i mapy. 

Zmieniły się narzędzia i skala, nie zmieniła się jednak zasada: dobre zmiany buduje się na fundamencie rzetelnych danych. 

Trzydzieści pięć lat to dobry moment, żeby przyjrzeć się nie tylko temu, co za nami, ale i temu, co przed nami. Opowiemy o drodze od informacji o środowisku do decyzji opartych na danych. Od mapowania obszarów cennych przyrodniczo do zarządzania różnorodnością biologiczną.

W kolejnych tygodniach będziemy publikować w mediach społecznościowych cykl wpisów, w którym pokażemy 35 danych na 35 lecie UNEP/GRID-Warszawa. Śledźcie nas!