7. BADANIA NAUKOWE RÓŻNORODNOŚCI BIOLOGICZNEJ
7.3. Strategia działań
Ratyfikowanie Konwencji o różnorodności biologicznej zobowiązuje Polskę do formułowania i wspomagania programów badań naukowych służących ochronie i umiarkowanemu użytkowaniu różnorodności biologicznej, upowszechniania ich wyników i współpracy międzynarodowej w tym zakresie. W konsekwencji przed nauką polską staje szereg zadań, wśród których następujące można wskazać jako szczególnie ważne:
Przyjęcie problematyki rozpoznawania, ochrony, kształtowania i umiarkowanego użytkowania różnorodności biologicznej za jeden z priorytetów polityki ekologicznej i polityki naukowej państwa. Spowoduje to zwiększenie zainteresowania badaniami różnorodności biologicznej uczonych i placówek reprezentujących różne dyscypliny naukowe, a przez to przyczyni się do rozszerzenia zakresu prowadzonych badań i nadania im rzeczywistego charakteru interdyscyplinarnego.
Podjęcie działań mających na celu zintegrowanie zespołów uczonych reprezentujących różne dziedziny nauki wokół problematyki różnorodności biologicznej, np. poprzez stworzenie odnośnego komitetu przy Prezydium PAN.
Wprowadzenie zasady priorytetowego traktowania przez jednostki decyzyjne, kompleksowych projektów naukowych o charakterze interdyscyplinarnym. Badania interdyscyplinarne nie mieszczą się lub mieszczą się z trudem w funkcjonującym w Polsce systemie organizacji i finansowania nauki. Problem ten może zostać rozwiązany m.in. poprzez ustanowienie dla kompleksowych badań różnorodności biologicznej i wdrożenia jej ochrony strategicznego programu rządowego lub uruchomienie kompleksowego pakietu projektów badań zamawianych.
Stworzenie warunków do efektywniejszej współpracy nauki z praktyką (administracją, przemysłem, organizacjami społecznymi itp.) w celu pełniejszego i szybszego wykorzystywania wyników prac, w tym szczególnie w procesach decyzyjnych.
Szersze upowszechnianie i popularyzacja wyników prowadzonych badań naukowych, w tym szczególnie podnoszących poziom świadomości ekologicznej społeczeństwa.
Wprowadzenie zasady preferowania przedsięwzięć interdyscyplinarnych o znaczeniu ponad lokalnym w polityce finansowania periodyków i wydawnictw naukowych oraz seminariów i konferencji.
Szersze włączenie krajowych placówek naukowych w międzynarodowe programy badawcze.
Wprowadzenie zasady "równych szans" dla wszystkich jednostek dysponujących potencjałem merytorycznym (jednostki naukowe, organizacje społeczne, fundacje itp.) w dostępie do środków finansowych przeznaczonych na prace badawczo-rozwojowe.
Nadanie w procedurach podziału środków finansowych wysokiej rangi projektom badawczym dotyczącym:
- gatunków rzadkich, zagrożonych wyginięciem (ekstynkcją), cennych ze względów gospodarczych (np. zioła) lub ze względu na rolę jaką spełniają w ekosystemach (ptaki drapieżne, padlinożercy, grzyby),
- ekosystemów zagrożonych i jednocześnie cennych ze względów gospodarczych, badawczych lub innych (np. zanikające jeziora dystroficzne, lobeliowe) oraz ekosystemów unikatowych w skali międzynarodowej, krajowej, regionalnej i lokalnej,
- genotypów roślin uprawnych i zwierząt gospodarskich, w tym szczególnie starych, rodzimych ras i odmian,
oraz opracowanie stosownych programów badań naukowych.
Wśród nich przyjąć za priorytetowe następujące tematy badawcze:
w odniesieniu do przyrody naturalnej:
- identyfikacja i kategoryzacja gatunków zagrożonych wg nowych kategorii IUCN, ich rozmieszczenie i trendy populacyjne, genetyka ich populacji,
- badania populacyjne (w tym genetyczne) na granicach zasięgów, przemieszczanie się organizmów - panmiksja genów,
- procesy sukcesji - dynamika populacji w procesie sukcesji, znaczenie w ochronie różnorodności biologicznej,
- rola korytarzy ekologicznych w podtrzymywaniu różnorodności biologicznej obszarów, wymagania gatunków odnośnie ich struktury, wielkości itp., w różnych skalach przestrzennych,
- konsekwencje fragmentacji krajobrazu dla różnych gatunków, w tym np. izolacja w następstwie budowy autostrad,
- procesy synantropizacji,
- uwarunkowania reintrodukcji gatunków,
- znaczenie gatunków obcych w krajowej różnorodności biologicznej (np. introdukowane ryby i raki, norka amerykańska itp.),
w odniesieniu do roślin użytkowych:
- charakteryzacja i ocena istniejących zasobów genowych, ich racjonalne wykorzystanie w hodowli i badaniach naukowych, rozwijanie systemu dokumentowania tych zasobów,
- zwiększanie stopnia wykorzystania istniejących banków genów w hodowli jako czynnika postępu biologicznego w rolnictwie, rozwijanie technik przygotowania materiałów z banków genów do użycia w hodowli nowych odmian roślin uprawnych,
w odniesieniu do zwierząt gospodarskich:
- specjalistyczne badania genetyczne ras rodzimych, profil genetyczny rasy, dystans genetyczny w stosunku do innych ras tego samego gatunku,
- genetyczne uwarunkowania cech użytkowych, jak: odporność na choroby, długowieczność, adaptacja do warunków środowiskowych, unikalne produkty,
w odniesieniu do przestrzeni leśnej:
- rola różnorodności biologicznej w procesach adaptacji zespołów leśnych do zmieniających się warunków środowiska przyrodniczego, jej kształtowanie się pod wpływem zabiegów gospodarczych,
- identyfikacja gatunków fundamentalnych (key stone species) w ekosystemach leśnych w różnych stadiach sukcesji oraz opracowanie zasad ich ochrony,
- analizy zróżnicowania genetycznego gatunków drzew leśnych w strefie granicznej ich naturalnego areału,
- określenie kryteriów rodzimości gatunków i naturalności zespołów leśnych,
- dynamika zbiorowisk leśnych w rezerwatach, ze szczególnym uwzględnieniem odnowień gatunków drzewiastych,
- wpływ sposobów zagospodarowania na minimum żywotnych populacji (MVP) zagrożonych gatunków flory i fauny,
- metody ochrony grzybów symbiotycznych in situ i ex situ,
- wpływ fragmentacji obszarów leśnych na różnorodność genotypową wybranych gatunków roślin i zwierząt,
- rola ekotonów w kształtowaniu i ochronie leśnej różnorodności biologicznej,
- opracowanie zasad gospodarki leśnej na terenach podmokłych, wilgotnych i zalewowych z punktu widzenia utrzymania właściwej im różnorodności biologicznej,
w odniesieniu do przestrzeni rolniczej:
- mozaikowatość środowiska pól uprawnych jako element i czynnik kształtujący różnorodność biologiczną,
- znaczenie barier ograniczających rozprzestrzenianie się zagrożeń wywołanych unifikacją struktury upraw w krajobrazie rolniczym,
- środowiskotwórcza rola użytków ekologicznych w przestrzeni rolniczej.
7.4. Plan działań (tabela)
Wszelkie uwagi do roboczej wersji Strategii i Planu działań prosimy kierować na adres Krajowej Agencji Wykonawczej projektu:
Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska
02-078 Warszawa, Krzywickiego 9
tel./fax: (022) 825 21 27; 825 14 28; 825 10 18
e-mail: nfos@warman.com.pl
Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska