Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska

02-078 Warszawa, Krzywickiego 9
tel./fax: (022) 825 21 27; 825 14 28; 825 10 18

5.5. Gospodarka wodna

5.5.1. Stan istniejący

Podstawowym czynnikiem abiotycznym wpływającym na całość zarówno warunków ekologicznych i gospodarczych w Polsce, są zasoby wodne kraju i sposób gospodarowania nimi.

Aktualne bilanse oraz prognozy wskazują, że zbyt małe zasoby wodne w Polsce są jednym z czynników ograniczających rozwój gospodarczy. Na stan ilościowy zasobów negatywnie wpłynęły wykonywane melioracje wodne, w przeszłości nakierowane głównie na osuszanie gleb. Niemal całkowitemu zniszczeniu uległy także obiekty i urządzenia tzw."małej retencji wodnej".

Wobec ograniczonych środków finansowych na zwiększenie zasobów narastają procesy zczerpywania wód otwartych, obniżania pierwszego poziomu wód gruntowych i sięgania w coraz większym stopniu do wód wgłębnych.

Problemy te mają ścisłe odbicie w funkcjonowaniu systemów ekologicznych i tym samym w zmianach różnorodności biologicznej na wszystkich poziomach jej rozpatrywania, ponieważ między innymi:

• obniżanie się poziomu wody w rzekach eliminuje wilgociolubne ekosystemy nadrzeczne, co zbliża gospodarkę rolną do brzegów rzek, zmniejszając równocześnie bufor dla zanieczyszczeń, jaki tworzą nadrzeczne ekosystemy półnaturalne względnie naturalne;
  
• zmniejszanie się ilości wody w zbiornikach wodnych i ciekach, a także wyczerpywanie pierwszego poziomu wód podziemnych, pogłębia deficyt wodny we wszystkich ekosystemach: polnych, leśnych, łąkowych. Powoduje to kseryzację ekosystemów: ubożenie różnorodności ekosystemów leśnych i łąkowych, obniżenie wydajności ekosystemów rolniczych, dalsze szybkie zanikanie naturalnych otwartych zbiorników wodnych, w tym szczególnie śródpolnych i śródleśnych oczek wodnych, będących środowiskiem życia i rozwoju organizmów hydrofilnych;
  
• zczerpywanie głębokich zasobów wód podziemnych powoduje powstawanie wielkoprzestrzennych leji depresyjnych, o różnej sile oddziaływania na przyrodę w zależności od budowy warstw nadległych.
  
• budowa zbiorników zaporowych oraz innych obiektów i urządzeń hydrotechnicznych bez uwzględnienia stosownych wymogów wywołuje zaburzenia funkcjonowania ekosystemów wodnych i przybrzeżnych oraz niekorzystne zmiany struktury gatunkowej.

Poważne pogorszenie się warunków bilansu wodnego kraju może wystąpić w przypadku pojawienia się globalnych zmian klimatycznych. Przewiduje się z jednej strony zwiększenie rocznej sumy opadów, z drugiej wzrost ewaporacji, prowadzący do dalszego pogłębienia deficytu wody, przy okresowym natężeniu jej spływu. Zmieni to zasadniczo warunki funkcjonowania systemów ekologicznych.

Wynika z tego zasadnicza teza dla gospodarki: poprawienie bilansu wody zależy zarówno od gospodarki w zbiornikach wód powierzchniowych i podziemnych i od zużycia jej przez przemysł i gospodarkę komunalną, jak i od procesów ekologicznych przebiegających w przyrodzie zlewni, a więc na lądzie.

Drugim problemem polskiej gospodarki wodnej jest zanieczyszczenie wód. Ponieważ technologie oczyszczania ścieków są już opanowane, na początku przyszłego wieku oczyszczanie ścieków odprowadzanych punktowo będzie w znacznej części rozwiązane. Natomiast obszarowy spływ zanieczyszczeń, w pierwszym rzędzie związany z rolnictwem, będzie zależało od rodzaju technologii produkcji rolnej. Przewidywane są następujące scenariusze rozwoju sytuacji:

• rolnictwo polskie zostanie poddane technizacji i chemizacji, podobnie jak w krajach zachodnich, i stopień zanieczyszczenia środowiska będzie zależny od przyjętej technologii produkcji, jakości i ilości używanych nawozów sztucznych i pestycydów oraz - świadomości ekologicznej użytkowników tych środków,
  
• rolnictwo polskie, wykorzystując aktualne jego konserwatyzm i niedoinwestowanie, ma szansę na znacznych obszarach kraju rozwijać technologie rolnictwa "ekologicznego" w różnych jej odmianach, co wpłynie na zmniejszenie dostawy ładunku zanieczyszczeń do wód.

Prawdopodobieństwo wystąpienia jednej z tych dróg jest różne na obszarach rolnictwa drobnotowarowego i gospodarstw wielkotowarowych, tworzonych w miejsce dawnych państwowych gospodarstw rolnych. Zagrożenie zanieczyszczeniami powierzchniowymi pochodzenia rolniczego jest więc różne w różnych częściach naszego kraju.

25 kwietnia 1997 roku uchwalona została nowelizacja Prawa wodnego (Dz.U.Nr 47, poz. 299), tzw. mała nowelizacja, której celem jest rozwiązanie najbardziej palących problemów związanych z racjonalnym gospodarowaniem zasobami wodnymi. Podstawowym założeniem tej nowelizacji jest prowadzenie przez Państwo racjonalnej gospodarki zasobami wód powierzchniowych i podziemnych na obszarach zlewni hydrograficznych (zwanych dalej "dorzeczami"). Jest to istotne novum zważywszy, że gospodarowanie to odbywa się obecnie w układzie administracyjnym (wojewódzkim).

Zarządzanie zlewniowe jest wprowadzane sukcesywnie na całym świecie. Zalecenia w tej sprawie zawiera "Agenda 21", istnieje też projekt dyrektywy UE na temat zintegrowanego zarządzania wodami

Jednym z instrumentów zarządzania wodami, wprowadzonych nowelizacją polskiego Prawa wodnego, są warunki korzystania z wód dorzeczy. Są one przewidziane jako akty normatywne zatwierdzane w drodze zarządzenia przez Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa i publikowane w Monitorze Polskim.

Warunki te określają w szczególności ograniczenia w korzystaniu z wód oraz kierunki działań w zakresie inwestycji gospodarki wodnej i powstają w oparciu o zidentyfikowany stan faktyczny uwzględniający bilans wodno-gospodarczy dorzecza, istniejące wymagania ochrony środowiska zawarte w obowiązujących aktach prawnych oraz charakterystykę fizjograficzno-przestrzenną i gospodarczą dorzecza. Przewidywane jest wydanie rozporządzenia wykonawczego, określającego szczegółowy zakres i sposób sporządzania warunków.

Ustalenia zatwierdzonych warunków są wiążące dla miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego oraz dla wydawanych pozwoleń wodno-prawnych.

Warunki korzystania z wód dorzeczy mają być sukcesywnie opracowywane dla obszarów ustalonych przez regionalne zarządy gospodarki wodnej, powołane przez Ministra OŚZNiL w celu koordynacji zarządzania zlewniowego w Polsce.

W świetle powyższych zmian prawnych staje się realne stopniowe wdrażanie działań mających na celu zachowanie różnorodności biologicznej. Bliższa analiza zakresu warunków i ich funkcji w dziedzinie zarządzania środowiskiem wodnym wskazuje, że mają one charakter przestrzenny i kompleksowy, przewidują bowiem zarządzanie wodami powierzchniowymi i podziemnymi we wzajemnym powiązaniu. Oparcie ich na ustaleniach bilansu wodnego powoduje konieczność dopracowania i wprowadzenia definicji przepływu nienaruszalnego z uwzględnieniem uwarunkowań przyrodniczych, skierowanych na zachowanie odpowiedniego poziomu wody w rzekach oraz retencji gruntowej.

Istotnym czynnikiem wpływającym na gospodarkę wodną jest urbanizacja kraju. Jej wpływ jest wielostronny. Z jednej strony przekształcane są znaczne obszary: następuje osuszanie, wycinane są drzewa i krzewy, teren jest kanalizowany (w tym zwłaszcza kanalizacją deszczową), co zmienia retencję gruntową, z drugiej zaś pobierane są znaczne ilości wody i odprowadzane są duże ilości ścieków, wymagających oczyszczenia. Działania te wywierają wpływ nie tylko na stosunki wodne na obszarach zurbanizowanych, ale i w zlewniach poniżej tych stref, co wywołuje zmiany w środowisku przyrodniczym.

5.5.2. Strategia działań

Podjęcie działań na rzecz zwiększania retencji zlewni, m.in. poprzez zapewnienie:

• odpowiedniej gospodarki w ekosystemach rolnych, leśnych i łąkowych,
  
• ochrony wszystkich lokalnych zbiorników wodnych oraz mokradeł, torfowisk, bagien itp.,
  
• odtworzenia i rozbudowy systemu małych zbiorników wodnych,
  
• ochrony procesów przepływu wody między ekosystemami w fizjocenozach.

Zintensyfikowanie działań na rzecz poprawienia retencji oraz ograniczania spływu zanieczyszczeń obszarowych. Działania te powinny uwzględniać min. wprowadzenie właściwej struktury przestrzennej przyrody na poziomie krajobrazu (fizjocenozy) poprzez:

• zwiększenie obszarowe i jakościowe biomasy w krajobrazie,
  
• zwiększenie stopnia zadrzewienia obszarów rolniczych, co pozwoli na zmniejszenie nasilenia procesów erozji wodnej i wietrznej, a więc spłukiwania i wywiewania materii mineralnej i organicznej z gleb do zbiorników wodnych,
  
• wprowadzenie fitomelioracji wzdłuż cieków wodnych, jezior, stawów itp., co ułatwi filtrację biogenów,
  
• wprowadzenie odpowiedniej agrotechniki, w tym podniesienie kompleksu sorbcyjnego gleb w drodze zwiększenia w nich zawartości węgla oraz stosowanie kompleksowych nawozów granulowanych, rozpuszczających się pod wpływem wydzielin korzeniowych, co ograniczy wypłukiwanie nawozów z gleb i pestycydów z pól,
  
• właściwe planowanie przestrzenne, które powinno zabezpieczać przed naruszeniem stosunków wodnych obszary o wysokiej różnorodności biologicznej, lub zapewnić ich nawodnienie, jeżeli naruszenie takie jest niezbędne z punktu widzenia gospodarczo-społecznego.

Opracowanie i wdrażanie zasad ustalania wielkości przepływów nienaruszalnych, uwzględniających potrzeby ochrony i racjonalnego użytkowania różnorodności biologicznej.

Wprowadzenie obowiązku uwzględniania w Studiach uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego, oceny wpływu planowanych inwestycji, na bilans wodny zlewni, a zwłaszcza na wielkość retencji gruntowej.

Intensyfikacja działań prowadzonych do zapewnienia wymaganego stopnia oczyszczania ścieków odprowadzanych do wód ze źródeł punktowych.

5.5.3. Plan działań (tabela)

Strona tytułowa

Spis treści

Poprzedni rozdział

Następny rozdział

---

Wszelkie uwagi do roboczej wersji Strategii i Planu działań prosimy kierować na adres Krajowej Agencji Wykonawczej projektu:
Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska
02-078 Warszawa, Krzywickiego 9
tel./fax: (022) 825 21 27; 825 14 28; 825 10 18
e-mail: nfos@warman.com.pl