Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska

02-078 Warszawa, Krzywickiego 9
tel./fax: (022) 825 21 27; 825 14 28; 825 10 18

4.2.1. Cel i przedmiot ochrony

Ochrona ex situ zasobów genowych dla potrzeb rolnictwa polega głównie na zbiorze, opisie i zabezpieczeniu poza terenem występowania roślin użytkowych oraz dziko rosnących roślin spokrewnionych z uprawnymi, a następnie udostępnianiu ich do hodowli. Przedmiotem ochrony są przede wszystkim zasoby genowe gatunków rodzimych (ekotypy, odmiany miejscowe i krajowe formy uprawne, rejestrowane odmiany i odmiany skreślone z rejestru oraz wartościowe materiały genetyczne wytworzone w placówkach badawczych). Działania na rzecz ochrony roślin użytkowych mają na celu:

• zachowanie genotypów roślin użytkowych zagrożonych wyginięciem oraz ważnych dla badań naukowych i hodowli,
  
• tworzenie właściwych warunków dla utrzymywania materiałów przechowywanych ex situ,
  
• rozwijanie badań i wykorzystywanie zasobów genowych roślin użytkowych,
  
• wspieranie ochrony in situ zasobów genowych roślin użytkowych,
  
• realizację zobowiązań wynikających z ustaleń międzynarodowych i działań na rzecz integracji europejskiej.

4.2.2. Stan istniejący

Systematyczne gromadzenie krajowych zasobów genowych prowadzone jest od 1971 roku. Od 1979 roku istnieje w Instytucie Hodowli i Aklimatyzacji Roślin (IHAR) w Radzikowie Zakład Krajowych Zasobów Genowych (obecnie Centrum Roślinnych Zasobów Genowych IHAR), któremu powierzono funkcję koordynatora programu ochrony zasobów genowych roślin użytkowych. W programie tym współpracują 3 wyższe uczelnie, 7 branżowych instytutów naukowo-badawczych, 7 stacji hodowli roślin oraz Ogród Botaniczny PAN, prowadzące kolekcje roślin użytkowych. Jednostki te współdziałają z centralną przechowalnią i centralnym systemem informacji o zasobach genowych znajdującymi się w Centrum Roślinnych Zasobów Genowych IHAR. Organem opiniującym działania Centrum oraz współpracujących kolekcji, stanowiących łącznie Polski Bank Genów, jest funkcjonująca przy Centrum Rada ds. Zasobów Genowych. Do zadania banku genów w szczególności należą:

• gromadzenie i ocena genotypów roślin zagrożonych erozją genetyczną,
  
• przechowywanie w stanie żywym zebranych materiałów i udostępnianie ich hodowcom oraz na cele naukowe,
  
• dokumentowanie zgromadzonych kolekcji i upowszechnianie danych.

W 1995 roku w Instytucie Ochrony Roślin w Poznaniu utworzony został Bank Genów Patogenów, którego zadaniem jest zachowanie i udostępnianie patogenów roślin uprawnych. Gromadzone są również kolekcje bakterii symbiotycznych roślin strączkowych.

W Polsce banki utrzymują łącznie 73 tysiące genotypów roślin o znaczeniu użytkowym. W ramach programu finansowanego przez Ministerstwo Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej chronionych jest około 55 tys. obiektów, z czego ponad 49 tys. to próbki nasion (reprezentujące 245 gatunków) zdeponowane w przechowalni długoterminowej Centrum Roślinnych Zasobów Genowych IHAR, a 1800 genotypów przechowywanych jest w Ogrodzie Botanicznym PAN. Pozostałe materiały znajdują się w kolekcjach instytutów i stacji hodowli oraz w kolekcjach dydaktycznych wyższych uczelni.

W chwili obecnej wykorzystane jest około 50% pojemności przechowalni Centrum Roślinnych Zasobów Genowych IHAR. Liczba obiektów przechowywanych wzrasta o około 3,5-4 tys. rocznie. Przyrost ten nie stwarza problemów technicznych z przygotowaniem materiału do długoterminowego przechowywania (czyszczenie, suszenie, ocena żywotności) oraz monitorowania jego żywotności. Urządzenia do długotrwałego przechowywania próbek nasion znajdują się ponadto w innych jednostkach (np.: Ogród Botaniczny PAN, SHR Wiatrowo).

Kolekcje roślin sadowniczych oraz kolekcje chmielu, ziemniaka i czosnku są przechowywane wegetatywnie w formie plantacji (łącznie 4 tys. obiektów). Odmiany ziemniaka są ponadto przechowywane w formie in vitro.

Bezpieczeństwo zachowania materiałów wymaga dublowania miejsc przechowywania próbek. Zasada ta jest stosowana w centralnej przechowalni IHAR tylko w niewielkim stopniu.

Gromadzeniu informacji i materiałów służą prowadzone od lat 70. wyjazdy kolekcyjne, mające na celu:

• zbiór starych odmian, odmian miejscowych roślin rolniczych, leczniczych i ogrodniczych oraz ich dzikich przodków,
  
• zbiór ekotypów traw i innych roślin pastewnych,
  
• ocenę erozji genetycznej roślin użytkowych,
  
• rejestrację starych nasadzeń drzew owocowych.

Problemem w rozwijaniu kolekcji zasobów genowych i banków genów jest brak precyzyjnych regulacji prawnych. Nieokreślony jest również status prawny przechowywanych materiałów. W Polsce nie ma bowiem żadnych przepisów dotyczących bezpośrednio zasobów genowych roślin użytkowych.

Zakres informacji gromadzonych i udostępnianych przez Centrum Roślinnych Zasobów Genowych jest bardzo szeroki i dotyczy danych paszportowych obiektów (pochodzenie próbek), kondycji przechowywanych próbek nasion (żywotność, wilgotność, wielkość próby) oraz wyników opisu i oceny zgromadzonych obiektów. Jednak wiele cennych informacji dotyczących oceny wartości i przydatności zasobów genowych znajduje się jeszcze u poszczególnych specjalistów w różnych placówkach naukowych. Istotnym problemem jest także rozdrobnienie i niespójność struktury baz danych o zasobach genowych roślin.

W ramach współpracy międzynarodowej Polska uczestniczy od 1981 roku w Europejskim Programie Ochrony Roślinnych Zasobów Genowych /ECP/GR/, w którym współpracuje z zagranicznymi bankami genów. Polska jest odpowiedzialna za międzynarodowe kolekcje i bazy danych Secale, Pisum i Festuca. Jest również członkiem Komisji ds. Zasobów Genowych FAO oraz uczestniczy w "Międzynarodowym Przedsięwzięciu na Rzecz Ochrony Zasobów Genowych".

4.2.3. Strategia działań

Opracowanie i wydanie odpowiednich aktów prawnych, dających podstawę do ochrony ex situ zasobów genowych roślin użytkowych oraz uznających zasoby te za dziedzictwo narodowe, uwzględniających m.in.:

• przygotowanie regulacji prawnych określających status banku genów i kolekcji zasobów genowych roślin,
  
• określenie statusu zasobów genowych oraz warunków ich wymiany i udostępniania,
  
• gromadzenie w bankach genów odmian będących w uprawie.

Powołanie na podstawie porozumienia resortów (Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa oraz Edukacji Narodowej i Zdrowia), Narodowego Banku Zasobów Genowych, obejmującego swoją działalnością ochronę gatunków flory, zarówno dzikich jak i użytkowych. Do podstawowych zadań banku należeć będzie:

• gromadzenie i przechowywanie zasobów genowych,
  
• opracowanie zasad inwentaryzacji zasobów i ich monitoring,
  
• opracowanie programu tworzenia "kolekcji narodowych" (np. "systematycznej" kolekcji roślin dzikich, drzew i krzewów owocowych, warzyw, roślin cebulowych, krzewów ozdobnych.) w ogrodach botanicznych, arboretach i innych jednostkach,
• rozmnażanie roślin dla potrzeb ewentualnej reintrodukcji i hodowli,
  
• opracowanie systemu wymiany informacji o dostępnych zasobach genowych i włączenie do niego w ujednoliconej formie wszystkich istniejących kolekcji,
  
• stworzenie systemu przepływu informacji pomiędzy jednostkami realizującymi program ochrony ex situ i udostępnienie informacji w sieci Internetu,
  
• prowadzenie edukacji na temat podstaw ochrony różnorodności biologicznej.

Wdrożenie programów ochrony ex situ gatunków roślin użytkowych zagrożonych wyginięciem w stanie naturalnym (w tym tworzenia "kolekcji narodowych") i włączenie do nich: instytucji naukowych, ogrodów botanicznych, arboretów, stacji hodowli roślin, prywatnych kolekcjonerów, szkółkarzy itp.

Stworzenie i wdrożenie systemu koordynacji programów ochrony roślin użytkowych w ogrodach botanicznych, arboretach i innych jednostkach.

Rozwijanie działań na rzecz zachowania genotypów roślin użytkowych zagrożonych wyginięciem oraz ważnych dla hodowli i badań naukowych (stworzenie "kolekcji narodowych"), poprzez m.in.:

• dokończenie identyfikacji instytucji publicznych i prywatnych związanych z ochroną zasobów genowych;
  
• uzupełnienie inwentaryzacji stanu kolekcji ex situ;
  
• zebranie genotypów roślin użytkowych zagrożonych wyginięciem oraz ważnych dla hodowli i badań naukowych, w tym lokalnych ekotypów roślin (rolniczych, warzywniczych, sadowniczych, ozdobnych, zielarskich);
  
• objęcie ochroną ex situ wszystkich gatunków ważnych dla produkcji żywności i rolnictwa;
  
• rozpoczęcie ochrony ex situ populacji chwastów zagrożonych wyginięciem;
  
• reintrodukcję wybranych genotypów do miejsc ich pochodzenia w celu wzmocnienia ochrony in situ.

Zapewnienie właściwych warunków dla utrzymywania materiałów przechowywanych ex situ, poprzez:

• rozwinięcie monitoringu przechowywanych zasobów genowych i stworzenie systemu wczesnego ostrzegania o zagrożeniu ich utratą;
  
• zmodernizowanie istniejących urządzeń służących do długoterminowego przechowywania, w tym powiększenie pojemności przechowalni;
  
• określenie standardów regeneracji materiałów, zapewniających ich czystość genetyczną;
  
• wdrożenie nowych sposobów przechowywania gatunków roślin rozmnożonych wegetatywnie oraz szczególnie cennych materiałów (kultury in vitro, przechowywanie w ciekłym azocie);
  
• objęcie duplikowaniem wszystkich istotnych zasobów genowych roślin uprawnych w innych bankach genów.

Rozwijanie badań i zwiększanie stopnia wykorzystania zasobów genowych roślin użytkowych, poprzez:

• zintensyfikowanie badań nad oceną i ewolucją istniejących zasobów genowych (z wykorzystaniem metod analizy DNA, komputerowej analizy obrazu itp.);
  
• zwiększanie stopnia wykorzystania istniejących banków genów w hodowli jako czynnika postępu biologicznego w rolnictwie;
  
• rozwijanie technik przygotowywania materiałów z banku genów do użycia w hodowli nowych odmian roślin uprawnych;
• rozwijanie systemu dokumentacji zasobów genowych roślin;
  
• rozwijanie badań nad metodami długoterminowego przechowywania nasion i tkanek roślinnych.

Stworzenie i wdrożenie sytemu podnoszenia kwalifikacji specjalistów zajmujących się gromadzeniem, utrzymywaniem i wykorzystywaniem zasobów genowych roślin uprawnych.

Realizacja zobowiązań wynikających z ustaleń międzynarodowych i działań na rzecz integracji europejskiej, w tym szczególnie:

• wprowadzanie w życie zadań wynikających z Globalnego Planu Akcji FAO,
  
• włączanie się w programy Wspólnoty Europejskiej poprzez programy międzynarodowe i europejskie,
  
• włączenie baz danych o istniejących zasobach genowych do międzynarodowego systemu informacji komputerowej,
  
• włączenie krajowych kolekcji zasobów genowych do międzynarodowej sieci kolekcji ex situ pod auspicjami FAO.

Rozwinięcie działań edukacyjnych, uświadamiających społeczeństwu i administracji państwowej potencjalne korzyści i potrzeby zachowania różnorodności biologicznej roślin użytkowych.

Strona tytułowa

Spis treści

Poprzedni rozdział

Następny rozdział

---

Wszelkie uwagi do roboczej wersji Strategii i Planu działań prosimy kierować na adres Krajowej Agencji Wykonawczej projektu:
Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska
02-078 Warszawa, Krzywickiego 9
tel./fax: (022) 825 21 27; 825 14 28; 825 10 18
e-mail: nfos@warman.com.pl