Narodowa Fundacja Ochrony ŚrodowiskaNarodowa Fundacja Ochrony Środowiska4.1.1. Cel i przedmiot ochrony
Celem ochrony flory ex situ jest tworzenie kolekcji żywych roślin lub ich nasion, zbieranych z różnych populacji naturalnych rzadkich lub zagrożonych gatunków, podgatunków i odmian, służących ich zachowaniu i ewentualnej reintrodukcji do środowisk pierwotnego występowania lub środowisk zastępczych.
4.1.2. Stan istniejący
Ochronę ex situ w Polsce realizują ogrody botaniczne, arboreta i w mniejszym stopniu ogrody roślin leczniczych.
Ogrody botaniczne są placówkami utrzymującymi kolekcje roślin zielnych, drzew i krzewów, które są tworzone pod kątem wykorzystania ich dla nauki i dla celów dydaktycznych. Rośliny opisuje się w standardowy sposób (nazwa łacińska i przynależność systematyczna), a ich pochodzenie w większości przypadków jest znane i udokumentowane. Ogrody botaniczne są z założenia otwarte dla szerokiej publiczności oraz często współpracują ze sobą w wymianie nasion i materiału wegetatywnego (rośliny, sadzonki, itp.). W Polsce znajduje się 10 placówek tego typu. W ostatnim czasie utworzono także pierwszy krajobrazowy ogród botaniczny-arboretum (położony na terenach niezurbanizowanych), zapewniający odpowiednio dużą powierzchnię i naturalne warunki siedliskowe dla wielu gatunków.
W arboretach zgromadzone są kolekcje drzew, krzewów i krzewinek. Placówki te spełniają podobne funkcje jak ogrody botaniczne, ze szczególnym naciskiem położonym na prace naukowe, przede wszystkim z zakresu systematyki, aklimatyzacji gatunków obcych w celu praktycznego ich wykorzystania w leśnictwie i tworzeniu doborów do nasadzeń w poszczególnych rejonach kraju. W Polsce znajduje się 8 arboretów.
Ogrody roślin leczniczych podlegają przede wszystkim akademiom medycznym, a główny nacisk położony jest na prace badawcze związane z produkcją nowych leków. W Polsce jest 7 takich placówek.
Ogrody botaniczne i arboreta biorą udział w ochronie różnorodności biologicznej poprzez:
O dużej roli powyższych palcówek w ochronie różnorodności biologicznej świadczy m.in. uratowanie przed całkowitym wymarciem warzuchy polskiej Cochlearia polonica oraz skalnicy błotnej Saxifraga hirculus (gatunku znajdującego się na europejskiej czerwonej liście roślin). Tylko dzięki ochronie ex situ w ogrodach botanicznych przetrwała populacja marsylii czterolistnej Marsylea quadrifolia, której jedyne w naszym kraju naturalne stanowisko przestało istnieć.
Niemal wszystkie taksony roślin prawnie chronionych są reprezentowane w kolekcjach ogrodów i arboretów i mają udokumentowane pochodzenie ze stanowisk naturalnych. W Polskiej czerwonej księdze roślin figuruje 206 taksonów (10% naszej flory naczyniowej), z których 86 zgromadzono w kolekcjach ogrodów botanicznych. W kolekcjach znajdują się także rośliny reprezentujące taksony zagrożone wyginięciem, lecz nie umieszczone w czerwonej księdze. Ponadto bardzo licznie reprezentowane są w ogrodach i arboretach taksony powszechnie występujące w naszym kraju.
Ogrody botaniczne nie prowadzą prac nad kontrolą zapylania, stąd też problematyczne jest wykorzystywanie zebranych w nich nasion. Istnieje bowiem niebezpieczeństwo krzyżowania się roślin z różnych populacji, a nawet z przedstawicielami innych taksonów. Powszechne jest także "samowysiewanie się" nasion, i w efekcie w kolekcji obok roślin pozyskanych z jednej naturalnej populacji pojawiają się egzemplarze będące międzypopulacyjnymi" mieszańcami. Ponadto, niekiedy zbyt mała liczba osobników reprezentujących daną populację oraz chów wsobny sprawia, że następuje losowa zmiana frekwencji genów (dryft genetyczny) oraz utrata części informacji genetycznej (erozja genetyczna).
Niezwykle ważne dla zachowania różnorodności biologicznej jest istnienie w kolekcjach ogrodów botanicznych i arboretów starych, zapominanych już i zagrożonych wyginięciem, krajowych odmian roślin ozdobnych. Jednocześnie mnogość i atrakcyjność nowoczesnych odmian, w większości powstałych i rozmnażanych za granicą oraz ich powszechna dostępność sprawia, że są masowo sadzone w parkach i ogrodach, zarówno publicznych jak i prywatnych.
Ogrody botaniczne wypracowały obowiązujące metody pobierania żywych roślin i nasion z naturalnych stanowisk. Została też zaproponowana metodyka badań nad biologią populacji gatunków rzadkich i zagrożonych oraz zasady ich monitoringu. Obecnie są opracowywane również ogólne zasady prowadzenia dokumentacji.
Działania dotyczące ochrony ex situ dzikich gatunków roślin w ogrodach botanicznych nie są zintegrowane w ramach kompleksowego planu prac. Brakuje również jednolitego systemu ich finansowania. Poszczególne placówki tworzą własne kolekcje i gromadzą własne dane na temat gatunków zagrożonych, rzadkich i ginących, a prowadzone przez nie prace badawcze ograniczone są najczęściej do jednego, wybranego regionu.
Słaby przepływ informacji na temat zawartości kolekcji w poszczególnych placówkach (wydawnictwa typu Index Plantarum - spis wszystkich taksonów w kolekcji danego ogrodu) oraz prowadzonych prac, może prowadzić do pobierania materiału z tych samych stanowisk do różnych ogrodów, a w konsekwencji powodować znaczne uszczuplenie naturalnych populacji gatunków rzadkich i zagrożonych. Nie opracowano dotychczas jednolitego wzorca komputerowych baz danych oraz ogólnego schematu tzw. "danych paszportowych", opisujących w standardowy sposób poszczególne rośliny i ich populacje.
Bank nasion Ogrodu Botanicznego Polskiej Akademii Nauk w Powsinie gromadzi zasoby w niewystarczającym zakresie. Informacje o jego działalności nie są szeroko rozpowszechniane i nie ma do nich bezpośredniego dostępu. Na potrzeby gospodarki leśnej Lasy Państwowe prowadzą nowoczesny Leśny Bank Genów w Kostrzycy, odpowiadający aktualnym wymogom.
Mając na uwadze znaczenie edukacji w ochronie różnorodności biologicznej, w marcu 1997 r. rozpoczęto organizowanie roboczych seminariów poświęconych stworzeniu wspólnego programu edukacyjnego na temat ochrony w ogrodach botanicznych gatunków ginących i zagrożonych. Niezależnie od powyższych działań, większość ogrodów wydaje przewodniki, foldery i ulotki, przekazując tą drogą ogólne informacje o konieczności ochrony różnorodności biologicznej, opisy rzadkich i ginących gatunków oraz dane o ich biologii i występowaniu w naturze.
4.1.3. Strategia działań
Powołanie na podstawie porozumienia resortów (Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej, Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa oraz Edukacji Narodowej i Zdrowia), Narodowego Banku Zasobów Genowych, obejmującego swoją działalnością ochronę gatunków flory, zarówno dzikich jak i użytkowych. Do podstawowych zadań banku należeć będzie:
ex situ i udostępnienie informacji w sieci Internetu,
Wdrożenie programów ochrony ex situ gatunków zagrożonych wyginięciem w stanie naturalnym (w tym tworzenia "kolekcji narodowych") i włączenie do nich: instytucji naukowych, ogrodów botanicznych, arboretów, stacji hodowli roślin NGOsów, , prywatnych kolekcjonerów, szkółkarzy itp.
Stworzenie i wdrożenie systemu koordynacji i nadzoru nad programami ochrony rzadkich i zagrożonych gatunków dziko rosnącej flory w ogrodach botanicznych, arboretach i innych jednostkach.
Stworzenie koncepcji i wdrożenie programu badań naukowych dotyczących metod ochrony ex situ rzadkich i zagrożonych gatunków dziko rosnącej flory.
Stworzenie i wdrożenie kompleksowego programu edukacji w placówkach zajmujących się ochroną ex situ.
Stworzenie sieci "krajobrazowych ogrodów botanicznych", których główną rolą będzie czynna ochrona flory krajowej oraz zabezpieczenie w warunkach ex i in situ różnorodności biologicznej, z możliwością tworzenia stanowisk zastępczych i wtórnych dla gatunków ginących i zagrożonych. Ogrody te powinny być tworzone w miejscach gdzie istnieją zbiorowiska naturalne lub przekształcone w stosunkowo niewielkim stopniu. Rolę taką mogą również spełniać istniejące parki narodowe i krajobrazowe.
4.1.4. Plan działań (tabela)
|
|
|
|
Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska