Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska

02-078 Warszawa, Krzywickiego 9
tel./fax: (022) 825 21 27; 825 14 28; 825 10 18

3.5. Przestrzenne formy ochrony różnorodności biologicznej

System prawnej ochrony przestrzennej wraz z jego zapleczem organizacyjnym, naukowym i edukacyjnym jest najważniejszym instrumentem ochrony różnorodności biologicznej na wszystkich poziomach jej złożoności. Tak więc przedmiotem ochrony są wszystkie poziomy różnorodności biologicznej, ze szczególnym uwzględnieniem poziomu krajobrazowego.

Podstawowym celem systemu obszarów chronionych jest stworzenie możliwości zabezpieczenia różnymi formami ochrony, w sposób spójny przestrzennie i funkcjonalnie, najbardziej wartościowych pod względem różnorodności biologicznej obszarów kraju.

Polski system obszarów chronionych, w myśl Ustawy o ochronie przyrody z 1991 roku jest rozbudowany (Tabela 3.4. Obszary chronione w Polsce (wg stanu na grudzień 1996). Tworzą go 4 kategorie obszarów, różnych pod względem celów i reżimów ochrony tj.: rezerwaty przyrody, parki narodowe, parki krajobrazowe oraz obszary chronionego krajobrazu. Ponadto system ten wspomagają indywidualne formy ochrony, takie jak: pomniki przyrody, zespoły przyrodniczo-krajobrazowe, stanowiska dokumentacyjne przyrody nieożywionej, użytki ekologiczne, miejsca rozrodu i regularnego przebywania gatunków chronionych.

Według danych GUS (Ochrona środowiska 1996) obszary chronione obejmują około 26% powierzchni kraju. Szczególny ich przyrost nastąpił w ostatnich latach. W bliskiej przyszłości przewiduje się utworzenie 3 dalszych parków narodowych (Mazurski, Jurajski, Turnicki) oraz powiększenie 2 istniejących. W wyniku tych zmian, wskaźnik udziału powierzchni parków narodowych w ogólnej powierzchni kraju powinien wzrosnąć do 1.2%. Liczba parków krajobrazowych, które stanowią cenne uzupełnienie sieci parków narodowych, powinna wzrosnąć do około 140 obiektów, a tym samym w pełni reprezentować wartości przyrodnicze i krajobrazowe wszystkich regionów kraju. Obszary chronionego krajobrazu stanowią najbardziej rozległą powierzchniowo (18,5% powierzchni kraju) i równocześnie najmniej restrykcyjną formę ochrony przyrody ⁸. W myśl zapisów Polityki ekologicznej państwa obszary te mają objąć łącznie 30% powierzchni kraju. Przewiduje się ponadto kontynuację ustanawiania indywidualnych form ochrony (wzrost o około 50% w stosunku do stanu obecnego).

Dla parków narodowych, parków krajobrazowych oraz rezerwatów przyrody zostały opracowane instrukcje sporządzania planów ochrony. Stan zaawansowania sporządzania planów ochrony dla poszczególnych obszarów chronionych jest dość zróżnicowany, przy czym najlepiej sytuacja przedstawia się w parkach narodowych. Trzy parki narodowe zakończyły prace nad planem, a 15 jest w trakcie ich opracowywania. Koszty przygotowania planów ochrony dla wszystkich parków narodowych będą kształtować się na poziomie około 30 mln zł, a termin ich ukończenia określono na rok 2000.
Zakres realizowanej ochrony nie jest w pełni adekwatny do stanu zachowania walorów różnorodności biologicznej kraju i potrzeb w tym zakresie, co wynika między innymi z następujących przyczyn:

• system obszarów chronionych w Polsce tworzony na podstawie koncepcji Ekologicznego Systemu Obszarów Chronionych (ESOCh), mimo ewolucyjnego zaawansowania jego rozwoju, nie tworzy spójnego i kompletnego systemu zarówno pod względem ochrony przestrzennej jak i struktury zarządzania. Podział administracyjny kraju na 49 województw, a także różna aktywność lokalnych służb ochrony przyrody miały duży wpływ na strukturę przestrzenną sieci obszarów chronionych (wiele parków krajobrazowych i obszarów chronionego krajobrazu zamyka się w granicach województw);
  
• obszary chronione tworzono na ogół pomijając ekologiczne i fizyczne zależności zachodzące w szerszej przestrzeni, zawężając i izolując pole ochrony do małych powierzchni nie gwarantujących osiągnięcia zamierzonego celu ochronnego;
  
• typologia obszarów chronionych, pomimo znacznego rozbudowania, wymaga dopracowania w zakresie zasad i kryteriów typowania;
  
• wiele z istniejących obszarów chronionych nie ma jeszcze opracowanych planów ochrony;
  
• priorytety ochrony zagrożonych gatunków i ekosystemów oraz typów krajobrazów (w tym także zagrożone w skali europejskiej np. doliny rzek, pas wybrzeża nadmorskiego, krajobrazy wiejskie o wartościach przyrodniczych i kulturowych), nie były do tej pory uwzględniane w stopniu wystarczającym podczas tworzenia obszarów chronionych.

Zgodnie z Paneuropejską Strategią Różnorodności Biologicznej i Krajobrazowej oraz światową polityką ochrony przyrody są tworzone w Europie różne międzynarodowe sieci obszarów chronionych. Do najważniejszych z nich należą: sieć rezerwatów związanych z Konwencją Ramsarską, rezerwaty biosfery międzynarodowego programu UNESCO "Człowiek i Środowisko" (MaB), sieć "Parki dla życia", sieć NATURA 2000 i europejska sieć ekologiczna EECONET.

Sieć rezerwatów Ramsar obejmuje tereny wodno-błotne o międzynarodowym znaczeniu, do której Polska zgłosiła 6 rezerwatów - Słońsk, Łuknajno, Oświn, Karaś, Świdwie, Stawy Milickie oraz Biebrzański i Słowiński Park Narodowy. Zgodnie z założeniami klasyfikacji terenów ważnych dla ptaków opracowanymi przez Międzynarodową Radę Ochrony Ptaków (ICBP) i Międzynarodowe Biuro Badania Ptaków Wodnych (IWRB) w Polsce wyznaczono 126 takich miejsc. Znaczna część tych obszarów objęta jest obecnie różnymi formami ochrony lub będzie chroniona w najbliższej przyszłości.

Sieć rezerwatów biosfery (MaB) zobowiązuje do szczególnej ochrony i zabezpieczenia w skali światowej najcenniejszych obszarów przyrodniczych. W Polsce istnieje 7 rezerwatów biosfery (Babiogórski PN, Białowieski PN, Bieszczadzki PN wraz z dwoma parkami krajobrazowymi, Karkonoski PN, Słowiński PN, Tatrzański PN i rezerwat Jezioro Łuknajno), przy czym cztery z nich mają charakter transgraniczny (polsko-białoruski Rezerwat Biosfery Puszczy Białowieskiej, polsko-ukraińsko-słowacki Rezerwat Biosfery Karpaty Wschodnie, polsko-słowacki Rezerwat Biosfery Tatry i polsko-czeski Rezerwat Biosfery Karkonosze).

Sieć NATURA 2000, która jest obecnie wdrażana w krajach Unii Europejskiej, ma utworzyć spójną metodycznie europejską sieć obszarów chroniących zagrożone gatunki i ich siedliska. Zakłada się, że ostoje przyrody zdelimitowane przestrzennie, w ramach tworzenia bazy danych CORINE, będą stanowić wytyczną do wyznaczania obszarów sieci NATURA 2000. Podstawą jej tworzenia są Dyrektywy "Habitatowa" i "Ptasia", zgodnie z którymi mają być wyznaczone dwie kategorie obszarów:

• specjalne obszary ochrony przyrody (SACs - Special Areas of Conservation), których celem jest ochrona siedlisk dziko żyjących gatunków wyróżnionych na listach zagrożonych gatunków roślin i zwierząt;
  
• obszary specjalnie chronione (SPAs - Special Protected Areas) dotyczące ochrony ptaków, a przede wszystkim wymierających ptaków wędrownych.

Pan-europejska sieć ekologiczna (PEEN) ma stworzyć wspólne ramy dla integracji działań krajowych i międzynarodowych nastawionych na ochronę różnorodności biologicznej i krajobrazowej Europy, w obrębie i poza istniejącymi formami prawnej ochrony. W Polsce opracowano wstępną koncepcję sieci ECONET-PL, która składa się z 78 dużych obszarów węzłowych (31% powierzchni kraju) połączonych siecią 110 korytarzy ekologicznych (15% powierzchni kraju). W sieci ECONET-PL znalazły się wszystkie typy krajobrazu naturalnego.

Dokonanie weryfikacji sieci obszarów chronionych pod kątem powiększenia istniejących obiektów, wyznaczenia ich otulin i uzupełnienia sieci o nowe obszary chronione o randze krajowej i międzynarodowej, na podstawie kryterium ich reprezentatywności dla poszczególnych regionów geograficzno-przyrodniczych kraju.

Sprecyzowanie zapisów prawnych odnoszących się do funkcji i celów jakie mają spełniać niektóre kategorie form ochrony obszarowej oraz zasad ich tworzenia, w tym zwłaszcza:

• obszary chronionego krajobrazu, które powinny spełniać doniosłą rolę w aktywnej ochronie różnorodności biologicznej i krajobrazowej;
  
• użytki ekologiczne, dla których konieczne jest opracowanie typologii użytków ekologicznych na wzór rezerwatów przyrody;
  
• zespoły przyrodniczo-krajobrazowe i stanowiska dokumentacyjne;
  
• lasy ochronne, w ramach których należy wyznaczyć nową kategorię, tj. wzorcową powierzchnię siedliskową, zaliczając do niej zbiorowiska leśne o cechach naturalnych, reprezentatywne dla jednostek regionalizacji przyrodniczo-leśnej; powinny one spełniać funkcję wzorcowej jednostki do działań renaturalizacyjnych i dydaktycznych.

Opracowanie kryteriów ustalania relacji pomiędzy siecią NATURA 2000 i ostojami przyrody wyznaczonymi dla międzynarodowego systemu informacyjnego CORINE oraz zasad typowania obszarów specjalnej ochrony w sieci NATURA 2000.

Otoczenie specjalną troską najcenniejszych obszarów przyrodniczych wpisanych na listę MaB.

Objęcie skuteczną ochroną obszarową gatunków i biocenoz związanych z układami azonalnymi, zwłaszcza z rzekami, ich dolinami oraz ekosystemami rozwijającymi się w strukturalnej i funkcjonalnej więzi z dużymi ciekami wodnymi. Naturalne doliny dużych rzek, które są już rzadkością w Europie, są chronione dotychczas w daleko niewystarczającym zakresie. Unikatowe w skali europejskiej ekosystemy doliny Wisły (zwłaszcza środkowy jej odcinek: od ujścia Sanu do Wyszogrodu) są układami zagrożonymi w związku z planami regulacji rzeki i budowania zapór. Ochrona walorów przyrodniczych i funkcjonalnych tych układów (korytarz ekologiczny, ostoja zagrożonych gatunków i biocenoz) wymaga podjęcia prac badawczych, opracowania programów ochrony i zagospodarowania.

Utworzenie morskich i przymorskich obszarów chronionych, wg kryteriów i na podstawie rekomendacji 15/5 HELCOM-u w:

• Nadmorskim Parku Krajobrazowym (rozszerzenie jego granic o wody morskie i zatokowe);
  
• Słowińskim Parku Narodowym (rozszerzenie jego granic o wody przybrzeżne i dalsze obszary lądowe);
  
• zachodniej części Ławicy Słupskiej (nadanie statusu parku narodowego, rezerwatu przyrody lub enklawy SPN);
  
• Parku Krajobrazowym Mierzei Wiślanej (rozszerzenie jego granic o wody morskie i zalewowe)
  
• oraz innych obszarach lądowych.

Dokonanie weryfikacji koncepcji sieci ECONET-PL, która winna polegać na dopracowaniu kryteriów delimitacji i uszczegółowianiu granic elementów tworzących sieć, weryfikacji potrzeb ochrony (wskazanie priorytetów) i ustaleniu wytycznych użytkowania i zagospodarowania obszarów należących do sieci.

Dokonanie analizy i oceny projektów europejskich systemów obszarów chronionych, pod kątem potrzeb wynikających z polityki ekologicznej państwa oraz przystosowanie ich do krajowej koncepcji ochrony przyrody.

Udoskonalenie systemu zarządzania i funkcjonowania sieci obszarów chronionych. Zarządzanie terenami chronionymi, przez służby ochrony przyrody różnych szczebli, wymaga zwiększenia ich efektywności, zwłaszcza w kontekście dodatkowych zadań związanych z ochroną różnorodności biologicznej wynikających z integracji europejskiej.

Uspołecznienie procesu podejmowania decyzji dotyczących całokształtu działań na rzecz zwiększania efektywności funkcjonowania systemu ochrony przyrody, w tym szczególnie powoływania nowych obszarów chronionych, poprzez rozwijanie współpracy z ekologicznymi organizacjami pozarządowymi (NGO).

Wprowadzenie międzynarodowej klasyfikacji obszarów chronionych.

Uściślenie celów ochrony poszczególnych rezerwatów przyrody.

Opracowanie docelowej sieci rezerwatów biosfery (MaB) oraz Konwencji Ramsarskiej, zintensyfikowanie działań w zakresie zgłaszania polskich obiektów.

Opracowanie ogólnodostępnej (internetowej) bazy danych o różnych sieciach obszarów chronionych z wykorzystaniem techniki GIS w ramach tworzonego centrum informacji "Środowisko" przy MOŚZNiL.

Strona tytułowa

Spis treści

Poprzedni rozdział

Następny rozdział

---

Wszelkie uwagi do roboczej wersji Strategii i Planu działań prosimy kierować na adres Krajowej Agencji Wykonawczej projektu:
Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska
02-078 Warszawa, Krzywickiego 9
tel./fax: (022) 825 21 27; 825 14 28; 825 10 18
e-mail: nfos@warman.com.pl