Narodowa Fundacja Ochrony ŚrodowiskaNarodowa Fundacja Ochrony Środowiska3.3.1. Cel i przedmiot ochrony
Głównym celem ochrony na poziomie gatunkowym jest utrzymanie zdolnych do życia (trwałych) populacji wszystkich rodzimych gatunków roślin i zwierząt, poprzez:
Szczególne znaczenie strategiczne mają gatunki rzadkie i zagrożone największym ryzykiem wyginięcia, zaliczone do grupy tzw. "gatunków specjalnej troski". Są to na ogół małe populacje o liczebnościach bliskich lub poniżej poziomu krytycznego, żyjące w znacznym rozproszeniu w izolowanych populacjach bądź na krańcach swego zasięgu lub wyspecjalizowane pod względem wymagań środowiskowych. Gatunki te (występujące na terytorium Polski), wyróżniane są zarówno w skali światowej/europejskiej, jak i kraju oraz regionu. Wśród nich przedmiotem ochrony w pierwszym rzędzie są:
3.3.2. Stan istniejący
3.3.2.1. Listy gatunków objętych ochroną
Listy gatunków chronionych są tworzone w celu zabezpieczenia bytu gatunków cennych ze względów naukowych, estetycznych, dydaktycznych, wychowawczych bądź gospodarczych, a równocześnie zagrożonych bezpośrednim wyniszczeniem (eksploatacją) przez człowieka.
Zgodnie z polskim ustawodawstwem funkcjonują następujące listy gatunków objętych ochroną ścisłą i częściową:
Polskie listy chronionych roślin i zwierząt mają długą historię, w trakcie której ulegały zmianom zarówno liczby umieszczanych na nich gatunków jak i zasady ich ochrony. W najnowszych zapisach legislacyjnych zaznacza się wyraźne przejście od podejścia konserwatorskiego ku aktywnym formom ochrony.
W trakcie ostatniej nowelizacji tych list największych zmian dokonano w odniesieniu do grzybów, porostów i bezkręgowców, dodając dużo nowych taksonów. Zmieniło to dotychczasowe, niekorzystne relacje w stosunku do roślin naczyniowych i kręgowców (Tabela 3.2. Liczba gatunków i taksonów chronionych ). Na listach tych znajdują się gatunki objęte zarówno ochroną ścisłą jak i częściową.
Zmiany te rozszerzyły zakres zalecanych bądź wymaganych form ochrony czynnej. Ustawodawca wyszedł z założenia, że największym zagrożeniem dla gatunków chronionych są zagrożenia pośrednie wynikające z niszczenia ich biotopów. Wprowadzono więc m.in. zapis, że w stosunku do 10 najrzadszych gatunków ptaków drapieżnych, żółwia błotnego, żołny, węża Eskulapa należy wytyczać strefy ochrony ich stanowisk lęgowych w promieniu do 500 metrów. Ponadto wojewodowie zostali zobowiązani do wyznaczenia miejsc rozrodu i regularnego przebywania gatunków chronionych oraz do aktywnej ich ochrony.
Wprowadzona została obok ochrony ścisłej i częściowej dodatkowa forma ochrony - gatunki objęte ochroną lokalną, która wynika z potrzeby różnicowania form ochrony w obrębie areału występowania gatunków. Postanowienia Ustawy o ochronie przyrody (1991) zezwalają na tworzenie wojewódzkich list gatunków chronionych (ze względu na kresowe stanowiska, rzadkie w danej części kraju, zagrożone lokalnie). Listy regionalne mają stanowić uzupełnienie list krajowych. Przepis ten nie jest jeszcze powszechnie wprowadzany w życie (zastosowano go w 7 województwach w stosunku do 1-4 gatunków roślin oraz w 20 województwach objęto ochroną 1-6 gatunków zwierząt).
Ochrona częściową objęte są gatunki zapisane na liście gatunków zwierząt łownych (30 gatunków) oraz na liście gatunków ryb (23 gatunki, dla których podano wymiar ochronny, a dla części z nich również okres ochronny). Częściowa ochrona zwierząt przynosi dobre rezultaty, ponieważ zmusza podmioty gospodarujące tymi zasobami do działań służących restytucji i wzmacnianiu populacji. Wprowadzone ostatnio zmiany w Prawie łowieckim (1995) pozwoliły m.in. na.:
Ochrona gatunkowa realizowana na podstawie list gatunków chronionych ma między innymi następujące słabe punkty:
Brak konsekwentnego przestrzegania przyjętych kryteriów. Na listy te nie wprowadzono szeregu gatunków znajdujących się na czerwonych listach gatunków ginących i zagrożonych (np. wiele bezkręgowców). Równocześnie znajdują się na nich gatunki aktualnie nie zagrożone wyginięciem, a wprowadzone na nie ze względów np. estetycznych (niektóre gatunki ptaków).
Powolny proces przechodzenia do aktywnych form ochrony gatunków rzadkich i zagrożonych wyginięciem. Znaczna część gatunków umieszczonych na listach jest zagrożona w sposób pośredni i wymaga stosowania czynnych form ochrony obejmujących przeciwdziałanie zagrożeniom utraty siedlisk czy wpływania na procesy populacyjne gatunków. Zapisy dotyczące aktywnych form ochrony są sformułowane w formie zaleceń, które jak pokazuje praktyka nie są wystarczająco efektywne.
Niedocenianie znaczenia podejścia regionalnego w ochronie gatunkowej. Powinny powstawać kompletne regionalne listy gatunków, których populacje lokalne wymagają podejmowania działań ochronnych w skali województwa lub gminy.
Brak programów działań ochronnych. Wiele gatunków chronionych, rzadkich i/lub zagrożonych nie jest objętych wymogiem opracowywania indywidualnych programów działań ochronnych. Za listami chronionych roślin i zwierząt nie stoją też, tak jak ma to miejsce w przypadku list zwierząt łownych czy ryb chronionych, instytucje bądź służby ochrony przyrody przygotowane do wdrażanie zaleceń ochronnych. Urzędy wojewódzkie i gminne nie dysponują często odpowiednią kadrą, zaś organizacje niezależne, pomimo znaczących osiągnięć w dziedzinie ochrony gatunkowej (np. Ogólnopolskie Towarzystwo Ochrony Ptaków - OTOP), nie są w stanie sprostać wymogom systemowych działań w skali całego kraju.
3.3.2.2. Ochrona gatunkowa na obszarach chronionych
Podstawowym celem obszarów chronionych (rezerwatów, parków narodowych i krajobrazowych oraz pozostałych form obszarowej ochrony przyrody) jest stworzenie warunków przetrwania dla świata grzybów, roślin i zwierząt poprzez ochronę różnorodności ich siedlisk. W ochronie gatunkowej kluczową rolę pełnią rezerwaty przyrody, które powinny być tak delimitowane, aby zapewniały ochronę siedlisk wszystkich zagrożonych gatunków. Według rocznika GUS (1996), ustanowiono w Polsce 1122 rezerwatów ścisłych i częściowych, w tym 136 florystycznych i 116 faunistycznych, których przeciętna powierzchnia wynosi odpowiednio 12 ha i 228 ha.
W rezerwatach florystycznych zanotowano 184 chronione gatunki roślin naczyniowych (80% gatunków urzędowo chronionych), z których większość występuje tylko w nielicznych rezerwatach (1-3 obiektów). Z przeprowadzonych ocen wynika, że najwięcej rezerwatów przypada na obszary najuboższe florystycznie, a struktura udziału poszczególnych kategorii rezerwatów nie jest w pełni reprezentatywna do zróżnicowania przyrody Polski (Denisiuk 1990).
W sieci rezerwatów faunistycznych chronione są: bobry (6 obiektów), susły perełkowane (3), łoś (1), zimowisko nietoperzy (1), ptaki (98), przy czym większość to ptaki wodno-błotne (czapla siwa, kormoran), żółwie błotne (3), owady (2), ślimaki lądowe (1). Nie są natomiast objęte ochroną rezerwatową zagrożone kuraki, sowy, kraskowate, popielicowate, płazy (np. salamandra plamista, traszka górska) i inne.
Szacuje się, że w każdym parku narodowym znajduje się około 1000 gatunków roślin naczyniowych, znaczne liczby gatunków mchów i porostów, przedstawiciele większości rodzimych gatunków drzew i krzewów, rodzimych gatunków ssaków, liczni przedstawiciele gadów, płazów i ryb oraz kilka tysięcy gatunków bezkręgowców.
Pewną przeszkodą dla skutecznej ochrony gatunków "specjalnej troski" był brak pełnego uwzględnienia ich potrzeb w sukcesywnym tworzeniu sieci obszarów chronionych.
Na znaczną rozbieżność pomiędzy istniejącą siecią obszarów chronionych a rozmieszczeniem ostoi zagrożonych gatunków o znaczeniu europejskim wskazują wyniki programu CORINE-biotopes, który w swoim założeniu stanowi podstawę ochrony różnorodności biologicznej zjednoczonej Europy. Typowanie ostoi CORINE opiera się na listach gatunków, odzwierciedlających pełny zakres biogeograficznego zróżnicowania przyrody w krajach uczestniczących w programie, a które zostały przygotowane na podstawie Konwencji Berneńskiej i czerwonej księgi IUCN. Na polskiej liście CORINE znajdują się 53 gatunki roślin występujące w Europie Środkowej oraz 36 - lokalnie występujących w Polsce, 139 zagrożonych gatunków kręgowców i 136 gatunków bezkręgowców. Wśród gatunków, które były podstawą typowania ostoi przyrody CORINE w skali europejskiej znalazło się jedynie 10% gatunków chronionych w Polsce. W banku danych CORINE-biotopes znajdują się aktualnie informacje o 961 ostojach, które zajmują około 10-12% powierzchni Polski. Często nie są one objęte ochroną prawną
(Tabela 3.3. Liczba ostoi objętych niektórymi formami ochrony obszarowej w Polsce, na podstawie danych A. Dyduch-Falniowskiej).
Duża liczba ostoi niechronionych wynika z tego, że liczne ostoje (np. strychy czy zabudowania z koloniami nietoperzy, stawy rybne) są pochodzenia antropogenicznego.
3.3.2.3. Inne formy ochrony gatunkowej
Wśród praktycznych działań podejmowanych w ostatnich latach na rzecz ochrony zagrożonych gatunków na szczególną uwagę zasługują:
3.3.3. Strategia działań
Ochrona gatunkowa, jeśli ma być skuteczna, musi stanowić integralną część kompleksowej ochrony różnorodności biologicznej, która powinna obejmować działalność naukową, tworzenie systemu organizacyjno-prawnego, działalność praktyczną (metody i formy ochrony) oraz działalność edukacyjną. Ochrona ta nie może ograniczać się jedynie do gatunków już zagrożonych, lecz powinna obejmować całe bogactwo gatunkowe. Zasada ta powinna być realizowana nie tylko na obszarach prawnie chronionych, ale także w ekosystemach użytkowanych gospodarczo.
3.3.3.1. Gatunki chronione
Aktualizacja wiedzy o potrzebach ochrony gatunków. Zakrojone na szeroką skalę badania faunistyczne, florystyczne i monitoring stanu zachowania i potrzeb ochronnych populacji zagrożonych gatunków muszą stanowić nieodzowny element ochrony in situ. W pierwszym rzędzie powinna być przeprowadzona inwentaryzacja florystyczna i faunistyczna we wszystkich rezerwatach i innych obszarach chronionych. Celowa jest kontynuacja na nowych zasadach inwentaryzacji przyrodniczej w gminach i regionach (województwach), zgodnie z wymogami realizacji strategii ochrony różnorodności biologicznej. Warunkiem skutecznej ochrony populacji "gatunków specjalnej troski" jest określenie i zachowanie aktualnych i potencjalnych miejsc umożliwiających prawidłowy przebieg ich cyklu życiowego. Należy uwzględniać całe spektrum ich wymagań środowiskowych (np. rozległe areały osobnicze, drogi rozprzestrzeniania się gatunków) w stopniu dużo szerszym niż dotychczas.
Weryfikacja i aktualizacja list gatunków chronionych. Listy gatunków chronionych wymagają ponownej weryfikacji. Należy dążyć do konsekwentnego uwzględniania przyjętych kryteriów oraz zasad umieszczania gatunków na tych listach. Należy między innymi:
Identyfikacja gatunków kluczowych (key-stone species) w różnych typach ekosystemów, zwłaszcza leśnych oraz opracowanie zasad ochrony tych gatunków. Do gatunków kluczowych zalicza się te, które przez swoją obecność integrują zespół cech strukturalnych i funkcjonalnych całego ekosystemu, warunkując istnienie innych gatunków, jak np. gatunki zapylające, zwierzęta roznoszące nasiona, rośliny żywicielskie, drapieżniki kontrolujące liczebność.
Opracowanie programów ochrony zagrożonych gatunków chronionych. Ochrona na poziomie gatunkowym wymaga dostosowywania metod i form ochrony biernej i czynnej, odpowiednio do specyfiki poszczególnych gatunków oraz do regionalnego zróżnicowania poszczególnych populacji lokalnych. Warunkiem skutecznej ochrony gatunków wolno żyjących o zagrożonych pulach genowych jest opracowanie kompleksowych programów ich ochrony, które powinny zawierać aktualne informacje o:
W programach tych muszą być uwzględniane działania ochronne prowadzone w ramach systemu obszarów chronionych i poza nim. Podstawą skutecznej ochrony rzadkich i zagrożonych gatunków jest:
Aktualizacja danych o zasobach gatunkowych w istniejącej sieci rezerwatów i innych obszarach chronionych w celu określenia, jaka część krajowej różnorodności gatunkowej znajduje się pod ochroną prawną, a także weryfikacja rezerwatów florystycznych i faunistycznych, wraz z oceną adekwatności stosowanych zabiegów ochronnych z punktu widzenia przyjętych celów. Wdrożenie binominalnej typologii rezerwatów.
Upowszechnienie aktywnych form ochrony gatunkowej. Aktywne działania na rzecz ochrony gatunkowej powinny obowiązywać także poza systemem obszarów chronionych. Opracowanie "kodeksu dobrych praktyk ochroniarskich" może przyczynić się do szerzenia wiedzy wśród społeczności lokalnych na temat metod czynnej ochrony oraz lepszego przygotowania administracji do wdrażania programów ochrony zagrożonych gatunków. W kodeksie tym należy zawrzeć zapisy dotyczące:
Opracowanie programów reintrodukcji gatunków. Programami reintrodukcji należy objąć m.in. norkę europejską, żbika, fokę szarą, niektóre gatunki ryb (łosoś atlantycki, parposz, certa, troć wędrowna). Programy te mogą mieć wymiar krajowy jak i regionalny, np. wzbogacenie ichtiofauny Zatoki Puckiej. Opracowanie i realizacja ogólnopolskiego programu reintrodukcji oraz programów szczegółowych dla wskazanych gatunków musi być prowadzone pod specjalistycznym nadzorem i obwarowane następującymi zasadami:
Opracowanie i wydanie aktów prawnych określających tryb i zasady przeprowadzania reintrodukcji dzikich gatunków, przy uwzględnieniu rekomendacji międzynarodowych (art.11.2 a i b Konwencji Berneńskiej i wytyczne nr R(85) Komitetu Ministrów Rady Europy) 6 .
Sprecyzowanie, rozszerzenie i pełne wdrożenie zapisów dotyczących tworzenia stref ochronnych wokół ostoi gatunków chronionych.
Adaptacja systemu CORINE do warunków polskich (opracowanie wersji operacyjnej) i wdrożenie systemu w prace służb ochrony przyrody (weryfikacja terenowa ostoi przyrody). Jest to system spójny z wieloma międzynarodowymi aktami prawnymi, w tym także Unii Europejskiej. Konieczny jest dalszy rozwój programu CORINE, który tworzy podstawy:
Opracowanie systemu rekompensat z tytułu poniesionych szkód i zachęt finansowych dla podmiotów prywatnych i państwowych gospodarujących na siedliskach istotnych dla gatunków chronionych - za przejście na ekstensywne formy gospodarowania i stosowanie czynnej ochrony siedlisk i gatunków.
Przyjęcie zasady szerokiego konsultowania podejmowanych działań ochronnych na poziomie gatunkowym, z zainteresowanymi organizacjami i ruchami ekologicznymi.
3.3.3.2. Gatunki wykorzystywane gospodarczo
Ochrona gatunków posiadających wartość gospodarczą wynika z konieczności zapewnienia odnawialności ich zasobów. Nadmierna lub niekontrolowana ich eksploatacja (przemysłowa lub kłusownicza) powoduje szybkie wyeliminowanie gatunku z ekosystemu. Największe problemy dotyczą ubożenia zasobów ryb użytkowych i grzybów wielkoowocnikowych oraz niektórych roślin leczniczych. Gospodarka łowiecka ma dodatkowo pełnić rolę w ograniczaniu nadmiernie rozradzających się populacji zwierząt łownych i wzmacnianiu populacji, których liczebność spadła poniżej dopuszczalnego minimum (np. populacja zająca). W sytuacji wielu gatunków eksploatowanych słabo rozpoznawane są ich zasoby i brak jest precyzyjnej kontroli wielkość pozyskiwania (np. ryb). W celu ochrony gatunków wykorzystywanych gospodarczo konieczne są następujące działania:
Opracowanie i wdrożenie regulacji prawnych dotyczących wprowadzenia górnych przedziałów w wymiarach ochronnych ryb, tak aby objąć ochroną dorodne osobniki.
Wprowadzenie regionalizacji ochrony gatunków krągłoustych i ryb w Rozporządzeniu Ministra OŚZNiL w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz.U. 1995 Nr 13, Poz. 61, paragraf 1, pkt.44-60).
Stworzenie i wdrożenie sytemu nadzoru nad prawidłowością działań ochronno-rybackich.
Opracowanie pakietu nowoczesnych programów gospodarowania zwierzętami łownymi w Polsce, jako dokumentu, który uściśli zasady gospodarki łowieckiej oraz kierunki ochrony i rozwoju populacji zwierząt łownych, przy uwzględnieniu zasad regionalizacji gospodarki łownej.
Udoskonalenie statystyki łowieckiej i rybackiej jako narzędzia kontroli prowadzonej gospodarki.
Ograniczanie rozmiarów kłusownictwa, zwłaszcza w regionach o wysokiej stopie bezrobocia, poprzez:
Przeprowadzenie reformy sokolnictwa w kierunku zapewnienia możliwości identyfikacji wykorzystywanych osobników. Rosnąca moda na sokolnictwo stwarza legalny i nielegalny rynek ptaków łowczych, co stanowi zagrożenie dla wolno żyjących populacji ptaków drapieżnych. Ponadto niekontrolowana reintrodukcja ptaków wykorzystywanych w sokolnictwie stwarza ryzyko wprowadzenia do lokalnej przyrody obcych genotypów (kontakty sokolników z całego świata i krzyżowanie ptaków z odległych genetycznie i geograficznie ras i odmian).
Wprowadzenie reglamentacji wielkości pozyskania gatunków grzybów i roślin zielnych lub ich części zagrożonych nadmierna eksploatacją.
3.3.3.3. Gatunki wędrowne
Identyfikacja niekorzystnych wpływów istniejącego i planowanego układu komunikacyjnego (zwłaszcza autostrad) na ciągłość krajowych populacji.
Podjecie działań na rzecz minimalizacji zagrożeń na trasach wędrówek gatunków.
Wyznaczenie i określenie zasad ochrony ciągłych przestrzennie struktur przyrodniczych, pod kątem pełnienia funkcji naturalnych korytarzy ekologicznych dla przemieszczających się na dalekie odległości gatunków (np. rzeki i ich doliny).
Identyfikacja i określenie zasad ochrony miejsc kluczowych dla gatunków wędrownych (tzw. stepping stone).
3.3.3.4. Gatunki obce
Ewidencjonowanie i monitoring gatunków obcych. Gatunki obce łatwo wpasowywują się w istniejące układy biocenotyczne. Są to na ogół gatunki ekspansywne, mało atrakcyjne gospodarczo, których pojawienie się prowadzi zazwyczaj do zubożenia zróżnicowania regionalnego lub biotopowego fauny.
Badanie źródeł i dróg ekspansji oraz kontrolowanie rozprzestrzeniania się gatunków obcych, w tym szczególnie jenota i norki amerykańskiej, stanowiących zagrożenie dla niektórych populacji ptaków wodno-błotnych i żółwia błotnego.
Opracowanie i wdrożenie zasad ograniczenia liczebności gatunków obcych, szczególnie jenota i norki amerykańskiej.
Opracowanie i wdrożenie regulacji prawnych oraz przyjęcie międzynarodowych konwencji dotyczących zasad transportu materiału biologicznego i ochrony przed inwazjami obcych gatunków (np. ścisła kontrola statków pod kątem wprowadzania zanieczyszczeń biologicznych oraz wymiany wód balastowych, kontrola zarybień i hodowli obcych gatunków).
3.3.3.5. Gatunki konfliktowe i o negatywnym odbiorze społecznym
Dokonanie identyfikacji gatunków konfliktowych i gatunków mających negatywny odbiór społeczny.
Opracowanie i wdrożenie zasad postępowania z gatunkami konfliktowymi i mającymi negatywny odbiór społeczny, obejmujących określenie m.inn. sposobów minimalizacji szkód, rekompensat finansowych.
Opracowanie i wdrożenie programów edukacyjnych nastawionych na zmianę negatywnej postawy społecznych w stosunku do gatunków konfliktowych.
Podjęcie działań na rzecz ograniczania szkód powodowanych przez zwierzęta domowe (zwłaszcza psy i koty) w dzikożyjących gatunkach zwierząt.
3.3.4. Plan działań (tabela)
|
|
|
|
Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska