Narodowa Fundacja Ochrony ŚrodowiskaNarodowa Fundacja Ochrony Środowiska3.2.1. Wprowadzenie
Aspekty genetyczne w ochronie przyrody nie były dawniej uwzględniane ani w Polsce, ani w krajach Unii Europejskiej w taki sposób, jak wynika to z postanowień Konwencji o Różnorodności Biologicznej. Ochrona różnorodności genetycznej w Polsce wchodziła w zakres programu ochrony gatunkowej, w ramach którego endemity, zagrożone relikty oraz część gatunków rzadkich uzyskały wysoki status ochronny, a także w zakres ochrony zróżnicowania regionalnego gatunków. Pojawiła się jako uzasadnienie dla tworzenia korytarzy ekologicznych. Ochrona różnorodności genetycznej była także głównym motywem ochrony in situ w gospodarstwach rolnych. Zróżnicowanie genetyczne roślin i zwierząt gospodarskich stanowi bowiem część światowego dorobku materialnego i kulturowego, a utrata unikalnych odmian i ras jest niezaprzeczalnym dowodem zmniejszania się bogactwa żywych zasobów.
Przyznanie priorytetu ochronie zasobów genowych zmusza do zasadniczej zmiany w podejściu do ochrony gatunkowej roślin i zwierząt, które powinno polegać na ochronie wewnętrznego zróżnicowania gatunków. Ze względu na różny zakres i odmienną specyfikę problemów, ochrona pul genowych gatunków dzikich i gatunków użytkowych - roślin i zwierząt rozpatrywana jest w Strategii w osobnych podrozdziałach.
3.2.2. Gatunki dzikie wymagające ochrony puli genowych3.2.2.1. Cel i przedmiot ochrony
Celem ochrony różnorodności genetycznej jest zachowanie pełnej zmienności dzikich populacji roślin i zwierząt w ich naturalnych siedliskach. Oznacza to także przeciwdziałanie ubożeniu różnorodności puli genowych populacji o niskich liczebnościach i usuwanie barier uniemożliwiających wymianę materiału genetycznego między populacjami lokalnymi danego gatunku.
Przedmiotem ochrony są gatunki o zagrożonych pulach genowych oraz wielkość puli genowej gatunków, która decyduje zarówno o cechach użytkowych, jak i zdolności przystosowawczej do zmieniających się warunków środowiska. Zgodnie ze wskazaniami IUCN, wybór gatunków do ochrony ich puli genowej powinien się opierać na następujących kryteriach: odrębności genetycznej, zasięgu areału gatunku i stopnia zagrożenia (Tabela 3.1. Kryteria wyboru gatunków priorytetowych do ochrony in situ ich puli genowej).
Zagrożenie dużej grupy gatunków o statusie "rzadkich" dla Polski wynika z faktu niewielkiej liczby stanowisk, na których utrzymuje się na ogół znikoma liczba osobników. Gdy liczebność populacji spada poniżej kilkuset osobników, w wyniku dryftu genetycznego 2 występuje zagrożenie zjawiskiem erozji pul genowych, a tym samym obniżenie ich zdolności adaptacyjnych do zmian środowiska przyrodniczego. Do kategorii rzadkich gatunków ginących dla Polski zaliczono 418 gatunków roślin naczyniowych i 117 gatunków kręgowców (wg czerwonych list).
Równie ważne znaczenie ma ochrona zagrożonych lokalnych ekotypów roślin i zwierząt, ras geograficznych, które uformowały się pod wpływem różnych czynników odpowiedzialnych za losowe kształtowanie się odrębnych genetycznie populacji w strukturze zasięgu danego gatunku. Gatunki o kontynentalnych zasięgach występowania mają wyższą zmienność genetyczną w porównaniu do gatunków o zasięgu lokalnym lub regionalnym. Znaczenie priorytetowe w strategii ochrony uzyskują więc gatunki zagrożone regionalnie ze względu na możliwość utraty lokalnych ras czy odmian. Np. kluczowym problemem ochrony leśnej różnorodności genetycznej jest rozpoznanie i zachowanie maksymalnej zmienności wewnątrzpopulacyjnej drzew leśnych, tj. ochrona dużej liczby ekotypów rodzimych gatunków drzew leśnych i ich lokalnych populacji. Wybór metody ochrony in situ lub ex situ zależy od charakteru i stopnia zagrożenia - populacje silnie zagrożone i zanikające mogą być zachowane jedynie w warunkach ex situ.
3.2.2.2. Stan istniejący
Dokonanie oceny skuteczności działań ochronnych w odniesieniu do gatunków o zagrożonych pulach genowych nie jest możliwe bez naukowego rozpoznania problemów. Do nie rozwiązanych dotychczas zagadnień w stosunku do wielu gatunków w szczególności należą: analiza zakresu zmienności (na różnych poziomach) taksonów, rozmieszczenie geograficzne, relacje pokrewieństwa filogenetycznego, mechanizmy mikroewolucji na krańcach zasięgów, ocena stopnia zagrożenia. Obecnie brakuje w Polsce placówki, która zajmowałaby się tą problematyką w sposób kompleksowy i w aspekcie ochrony różnorodności genetycznej.
Zapisy prawne dotyczące ochrony wewnętrznego zróżnicowania gatunków zawarte są w Ustawie o ochronie przyrody z 1991 roku i w Ustawie o lasach z 1991 roku. Zgodnie z nimi zakazuje się procederu wykorzystywania obcych ekotypów drzew czy obcych gatunków do realizacji dolesień. W prawidłowym kształtowaniu różnorodności genetycznej pomocnicze znaczenie ma opracowywana regionalizacja nasienna drzew i krzewów, polegająca na wydzieleniu jednorodnych, zhierarchizowanych obszarów, na których nastąpiło naturalne dostosowanie się lokalnych populacji do czynników fizyczno-geograficznych środowiska. Regionalizacja ma na celu:
Praktyczna ochrona zasobów genowych in situ jest prowadzona głównie w Lasach Państwowych. Podstawowymi jej formami są komisyjnie uznawane i w sposób specjalny zagospodarowane drzewostany nasienne, uprawy i plantacje nasienne, które zajmują obecnie około 234 tys. ha oraz obejmują 5864 sztuki drzew doborowych. W Programie zachowania leśnych zasobów genowych i hodowli selekcyjnej drzew leśnych w Polsce na lata 1991-2010 postuluje się powiększenie tej powierzchni do 242 tys. ha, zaś liczby drzew do 9350. Ochrona ta nie obejmuje jednak w sposób dostateczny wszystkich ras i fenotypów drzew.
Idea tworzenia korytarzy ekologicznych, które mają przeciwdziałać zagrożeniom gatunków wynikającym z fragmentacji ich biotopów, jest obecna w metodyce planowania przestrzennego od lat siedemdziesiątych. Jednakże sposób jej realizacji był dalece niewystarczający, zarówno od strony metodycznej jak i praktycznej, gdyż w efekcie nie powstała spójna sieć chronionych korytarzy ekologicznych. W ostatnich latach ukazały się opracowania, które zawierają koncepcje przestrzennej sieci korytarzy ekologicznych w skali całego kraju (Gacka-Grzesikiewicz i inni 1995, Jankowski i Świerkosz 1995, Liro i inni 1995). W opracowaniach tych nie uwzględniono jednakże w stopniu wystarczającym wymagań ochrony gatunków o rozległych areałach osobniczych i zasięgach występowania, których populacje lokalne są zagrożone przez fragmentację siedlisk.
3.2.2.3. Strategia działań
Ochrona zasobów genowych gatunków dzikich wymaga podjęcia następujących działań strategicznych:
Przeprowadzenie przeglądu wszystkich gatunków o zagrożonych pulach genowych i o nieciągłych zasięgach, który polegać będzie na ocenie przyczyn ich niskiej liczebności, kondycji populacji, efektywności rozprzestrzeniania się osobników, preferencji siedliskowych, analizie występowania i zróżnicowania genetycznego w strukturze zasięgu danego gatunku, w celu określenia zakresu zmian i możliwości działań ochronnych.
Opracowanie listy priorytetowych gatunków o zagrożonych pulach genowych wymagających przedsięwzięć ochronnych w skali kraju i regionów. Szczególne znaczenie dla strategii ochrony różnorodności genetycznej mają ostoje położone na granicy zasięgów występowania gatunków, gdzie naturalne procesy selekcyjne i adaptacyjne są najbardziej intensywne. Informacji o znaczeniu użytkowym i konserwatorskim może dostarczyć kartowanie rozkładu zmienności genetycznej populacji pozostających na granicy lub poza zasięgiem naturalnego występowania, np. pięciu gatunków drzew leśnych o podstawowym znaczeniu dla polskiego i europejskiego leśnictwa (sosna, buk, świerk, jodła, dąb bezszypułkowy).
Przeprowadzenie na podstawie istniejącej dokumentacji i badań terenowych szczegółowej inwentaryzacji lub identyfikacji zasobów przyrodniczych w regionach dużego nagromadzenia gatunków o zagrożonych pulach genowych np.: na terenach górskich oraz w rezerwatach przyrody i parkach narodowych.
Dokonanie oceny skuteczności dotychczasowych form ochrony w odniesieniu do priorytetowych gatunków o zagrożonych pulach genowych, przyjmując za podstawę oceny:
Opracowanie zasad wyznaczania i tworzenia sieci korytarzy ekologicznych w celu ochrony gatunków wymagających zachowanie panmiksji genów pomiędzy różnymi populacjami lokalnymi. Ochrona powinna polegać na tworzeniu sieci korytarzy ekologicznych przeciwdziałających fragmentacji dużych populacji na małe, w różnym stopniu izolowane subpopulacje. Wyznaczanie sieci korytarzy ekologicznych musi być dokonywane na podstawie wyników prac badawczo-naukowych na temat:
Weryfikacja i dostosowanie prawa pod kątem możliwości realizacji zapisów strategii, w tym szczególnie:
3.2.2.4. Plan działań (tabela)
3.2.3. Ochrona puli genowych roślin użytkowych3.2.3.1. Cel i przedmiot ochrony
Celem ochrony różnorodności genetycznej roślin użytkowych in situ jest zachowanie pełnej zmienności wszystkich gatunków uprawianych w warunkach gospodarstwa rolnego oraz zachowanie dzikich krewnych roślin uprawnych w ich naturalnych siedliskach. Ten rodzaj ochrony przewiduje nie tylko zachowanie danej formy w miejscu jej pochodzenia, w którym wykształciła swoje specyficzne właściwości, ale także uwzględnia kontynuację tradycyjnego sposobu uprawy i selekcji, który doprowadził do jej powstania.
Programy zachowania zasobów genowych roślin uprawnych były dotychczas niemal całkowicie skierowane na ochronę ex situ. Konwencja o Różnorodności Biologicznej nakłada na każde państwo obowiązek zachowania także in situ rodzimych gatunków użytkowanych rolniczo o rzeczywistej i potencjalnej wartości, które ze względu na mniejsze aktualnie znaczenie produkcyjne są zagrożone wyginięciem. Odmiany rodzime wykazują dobre przystosowanie do lokalnych warunków środowiskowych w jakich zostały wytworzone i charakteryzują się unikalnym genotypem oraz specyficznymi cechami użytkowymi, jak: odporność na choroby, mrozoodporność, często też posiadają szczególne walory smakowe. Stanowią one niezastąpione źródło genów. które w przyszłości mogą być przenoszone do innych odmian. Zachowanie pełnej zmienności genetycznej w obrębie gatunku ma więc duże znaczenie utylitarne i kulturowe.
Przedmiotem ochrony różnorodności dla potrzeb rolnictwa są wszystkie dziko rosnące rośliny użytkowe, dzicy krewni roślin uprawnych, gatunki roślin hodowlanych oraz rodzime rasy i odmiany zwierząt gospodarskich w otoczeniu, w którym wykształciły swoje specyficzne właściwości, a także chwasty zanikających upraw rolniczych.
3.2.3.2. Stan istniejący
W Polsce nie obowiązują żadne regulacje prawne dotyczące bezpośrednio ochrony zasobów genowych roślin użytkowych. Brakuje także instrumentów finansowych warunkujących skuteczne zachowanie różnorodności biologicznej roślin użytkowych w gospodarstwach rolnych, chociaż istnieją rejony kraju, gdzie rolnicy nadal trudnią się nasiennictwem miejscowych odmian.
Program zachowania zasobów genowych roślin użytkowych in situ realizowany jest jedynie na terenie Zespołu Nadwiślańskich Parków Krajobrazowych, gdzie znajdują się stare sady oraz nasadzenia przydrożne drzew owocowych sprzed I wojny światowej i z okresu międzywojennego. W ramach tego programu przystąpiono do założenia sadu starych odmian jabłoni prowadzonego metodami tradycyjnymi oraz planowane jest uzupełnienie nasadzeń przydrożnych odmianami występującymi w okolicy.
Polska uczestniczy w Ogólnoświatowym Planie Działania FAO, który jest częścią Ogólnoświatowego Systemu Zachowania i Zrównoważonego Wykorzystywania Zasobów Genowych Roślin, przyjętego w 1996 roku. Fakt przystąpienia Polski do tego planu zobowiązuje nasz kraj do podejmowania działań w zakresie:
3.2.3.3. Strategia działań
Zobowiązania wynikające z ustaleń międzynarodowych i przystąpienie do procesu integracji europejskiej obligują do opracowania programów badawczo-wdrożeniowych dla rolnictwa uwzględniających ochronę in situ zasobów genowych roślin użytkowych. Polski program rolno-środowiskowy w zakresie ochrony zasobów genowych roślin użytkowych powinien objąć następujące kierunki działań:
Przeprowadzenie przeglądu istniejącego stanu wiedzy i opracowanie na tej podstawie list szczególnie cennych odmian roślin uprawnych i towarzyszących im gatunków chwastów zagrożonych wyginięciem, przeznaczonych do ochrony in situ.
Przeprowadzenie szczegółowej inwentaryzacji lub identyfikacji uprawianych regionalnie gatunków i odmian roślin rolniczych, warzyw, roślin sadowniczych, roślin ozdobnych, roślin zielarskich, pod kierunkiem interdyscyplinarnej grupy specjalistów, przy udziale społeczności lokalnych i organizacji społecznych.
Wydzielenie regionów, które powinny być wyłączone z intensywnej produkcji rolniczej na rzecz zagrożonych agrocenoz roślin uprawnych w gospodarstwach rolniczych (tworzenie skansenów produkcyjnych).
Opracowanie programów ochrony zagrożonych gatunków użytkowych. Programy te muszą precyzować, jakie metody ochrony mają być zastosowane w odniesieniu do danej odmiany, jaka minimalna wielkość populacji musi być utrzymywana in situ oraz czy konieczne jest przechowywanie materiału genetycznego w bankach ex situ. Programy te, oprócz podstawowego aspektu hodowlano-ochronnego, powinny uwzględniać także aspekty promocyjno-marketingowe wskazujące, w jaki sposób działać w kierunku rozwoju odmiany, a przede wszystkim opłacalności uprawy.
Opracowanie programu zachowania in situ dzikich gatunków roślin pokrewnych roślinom użytkowym poprzez następujące działania:
Stworzenie systemu poprawy opłacalności zagrożonych upraw rodzimych poprzez:
Stworzenie mechanizmów prawno-finansowych zapewniających utrzymanie tradycyjnych praktyk społeczności lokalnych w zakresie uprawy ziemi na wytypowanych obszarach wiejskich, na obszarach chronionych i poza nimi. Celem jest popieranie zachowania zasobów genowych roślin, zachowanie różnorodności gatunków wolno żyjących związanych z tradycyjnymi formami gospodarowania, zachowanie seminaturalnych zbiorowisk łąkowych szybko podlegających sukcesji po zaprzestaniu gospodarki pastwiskowej czy paszowej.
Weryfikacja i dostosowanie prawa pod kątem możliwości realizacji zapisów strategii, w tym szczególnie:
|
|
|
|
Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska