Narodowa Fundacja Ochrony ŚrodowiskaNarodowa Fundacja Ochrony Środowiska11.2. Stan istniejący
Z uwagi na uwarunkowania geograficzno-przyrodnicze i społeczno-gospodarcze Polska posiada dużą różnorodność zasobów genowych, zarówno gatunków wolno żyjących jak i gatunków, odmian i ras hodowlanych, występujących zarówno w stanie dzikim jak w kolekcjach ex situ. Obecnie w Polsce nie ma ustawowych regulacji bezpośrednio dotyczących zasad dostępu do zasobów genowych gatunków wolno żyjących i hodowlanych, w tym także do zasobów zgromadzonych w bankach genów. W sposób pośredni zasady ochrony gatunków chronionych (a tym samym i ich genów) określają przepisy Ustawy o ochronie przyrody i jej akty wykonawcze. Również w skali międzynarodowej brak jest przepisów, rozwijających ogólne postanowienia Konwencji o różnorodności biologicznej w tym zakresie. Światowa Organizacja ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO) w 1994 roku opracowała międzynarodowy kodeks postępowania przy zbiorze i przekazywaniu zasobów genowych. Kodeks ten ma służyć krajom jako pomoc w opracowywaniu własnego prawodawstwa w tej dziedzinie.
W ponad 1300 bankach genów przechowywanych jest ponad sześć milionów obiektów, które historycznie są rezultatem szerokiego dostępu do zasobów genowych. Kraje Ameryki Północnej i Europy stwierdzają, że materiały przechowywane w narodowych kolekcjach są swobodnie dostępne dla użytkowników. Wiele największych banków genów włączając europejskie, północno amerykańskie i międzynarodowe centra rolnicze, prowadzi politykę nieograniczonego dostępu do zasobów genowych. Liczne banki w innych regionach kierują się tą samą zasadą, chociaż problemy z dostateczną ilością nasion i rozmnażaniem materiałów mogą opóźniać lub ograniczyć wymianę.
Przekazywanie zasobów genowych wiąże się z ryzykiem rozprzestrzeniania chorób i szkodników. W celu zminimalizowania tego zagrożenia wiele państw posiada regulacje kwarantannowe ograniczające import i eksport niektórych materiałów roślinnych. Istnieją również regionalne umowy dotyczące tej sprawy.
Konwencja nie podnosi wprost sprawy własności intelektualnych w odniesieniu do zasobów genowych. Mówi jednak, że nie powinny być stosowane regulacje niezgodne z jej celami.
Czterdzieści krajów ma regulacje dotyczące praw hodowców, 30 z nich jest członkiem Międzynarodowej Unii dla Ochrony Nowych Odmian Roślin (International Union for the Protection of New Varieties of Plants - UPOV), w tym Polska. Kraje andyjskie wypracowały własny system ochrony odmian. Inne kraje rozważają przyjęcie Konwencji UPOV. Linie hodowlane i inne materiały będące przedmiotem prac hodowlanych oraz informacja o nich są chronione, i mogą być dostępne tylko za zezwoleniem ich właścicieli. Użycie odmian chronionych przez Konwencję UPOV dla potrzeb rynkowych jest zabronione, nie ma jednak ograniczeń dotyczących ich wykorzystania w badaniach i w hodowli nowych odmian. Powszechnie przyjęte przepisy dotyczące obrotu materiałami hodowlanymi i nowymi odmianami ułatwiają wymianę zasobów, ponieważ chronią prawa własności hodowcy do odmiany. Przykładem może być Europa, gdzie większość krajów jest członkiem UPOV i nowe odmiany są dostępne bez ograniczeń.
Międzynarodowa ugoda TRIPs (Agreement on Trade Related Aspect of Intellectual Property Rights) nie dopuszcza patentowania organizmów żywych z wyjątkiem mikroorganizmów oraz procesów otrzymywania organizmów żywych z wyjątkiem procesów niebiologicznych i procesów mikrobiologicznych. Jednak zasady i zakres, co może być patentowane, pozostaje w gestii państw, co sprawia, że w niektórych krajach jest praktykowane patentowanie odmian roślin uprawnych - np. w Stanach Zjednoczonych.
Ochrona tajemnicy handlowej bywa wykorzystywana np. do ograniczania dostępu do informacji o materiałach, które posłużyły do powstania wprowadzonej na rynek odmiany.
Wszystkie kraje należące do Światowej Organizacji Handlu (WTO) będą zobowiązane w przyszłości do zapewnienia praw autorskich w odniesieniu do wytworzonych odmian roślin, poprzez patenty lub inny akceptowany powszechnie system.
W 1983 roku zostało przyjęte Międzynarodowe Przedsięwzięcie na rzecz Ochrony Zasobów Genowych FAO, podpisane również przez Polskę, wspierające rozwijanie działań mających na celu zachowanie zasobów genowych i ich wykorzystanie. Oryginalnie Przedsięwzięcie uznawało zasoby genowe jako "wspólne dobro człowieka" i popierało swobodną wymianę materiałów. Wejście w życie Konwencji o różnorodności biologicznej spowodowało potrzebę renegocjacji Przedsięwzięcia i harmonizację uzgodnień z postanowieniami Konwencji. Kluczowymi kwestiami w nowym porozumieniu są dostępność zasobów genowych jest podział zysków oraz "prawa rolników" (odpowiednik własności intelektualnych).
Mimo ogólnie przyjętego poglądu, że zasoby genowe roślin dla potrzeb rolnictwa powinny być szeroko dostępne, istnieją jednak rozbieżne zdania w kwestii zakresu materiałów i stopnia swobody. Państwa Wspólnoty Europejskiej opowiadają się za wolnym dostępem do wszystkich zasobów genowych użytecznych w rolnictwie, z wyjątkiem grupy materiałów chronionych prawami autorskimi. Kraje Ameryki Południowej i Stany Zjednoczone reprezentują pogląd, że wolny dostęp powinien być zapewniony jedynie do zasobów genowych roślin istotnych dla wyżywienia świata. Stany Zjednoczone postulują, by stosować różne zasady dostępności dla materiałów zgromadzonych przed wejściem w życie Konwencji lub Międzynarodowego Przedsięwzięcia i dla materiałów zebranych po ich przyjęciu. Jedną z przyczyn powyższego stanowiska jest to, że konwencja nie wyjaśnia statusu materiałów, które zostały zebrane przed jej wejściem w życie, a przechowywane są w innych krajach niż kraj ich pochodzenia. W ten sposób pominięta została kwestia ogromnej liczby obiektów przechowywanych ex situ w bankach genów czy też w ogrodach botanicznych.
Najbardziej złożonym problemem wydaje się kwestia zapewnienia sprawiedliwego podziału zysków pochodzących z wykorzystania zasobów genowych. Składają się na nią problemy z obiektywną oceną wartości materiałów genetycznych. Niejasności dotyczą formy, jaką powinna przyjąć gratyfikacja za otrzymane zasoby genowe, oraz natura i zakres zysków objętych obowiązkiem sprawiedliwego podziału.
W interesie Polski leży popieranie jak najbardziej swobodnego dostępu do zasobów genowych na świecie. Polska podobnie jak inne kraje jest zależna od zasobów genowych, które powstały naturalnie lub w procesie hodowli w innych krajach. W trakcie negocjacji nad porozumieniem dotyczącym wymiany zasobów genowych stanowisko Polski powinno uwzględniać następujące postulaty:
|
|
|
|
Narodowa Fundacja Ochrony Środowiska